'Ma trận' vắc-xin: Quyền được bảo vệ trước thông tin nhiễu

GD&TĐ - Quảng cáo vắc-xin tràn lan, thông tin nhiễu loạn, ranh giới giữa nhu cầu thực và tâm lý 'tiêm càng nhiều càng an toàn' ngày càng mờ nhạt.



Giữa “ma trận” ấy, người dân cần bám vào khuyến cáo chính thức từ cơ quan y tế.

Để không bị cuốn theo “làn sóng” quảng cáo

Trong bối cảnh đó, những khuyến cáo chính thức từ cơ quan quản lý cùng các chuyên gia y tế đóng vai trò như “la bàn”, giúp người dân không bị cuốn theo “làn sóng” quảng cáo mà vẫn đảm bảo lựa chọn đúng và đủ để bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là với trẻ nhỏ.

Ở góc độ chuyên môn y tế, PGS.TS Nguyễn Huy Nga - nguyên Cục trưởng Cục Y tế Dự phòng (Bộ Y tế) cho rằng, trong “ma trận vắc-xin” hiện nay, người dân không nên bị cuốn theo các thông tin quảng cáo tràn lan, mà cần bám sát khuyến cáo chính thức của ngành y tế.

Theo chương trình tiêm chủng mở rộng do Bộ Y tế Việt Nam ban hành, trẻ em được bảo vệ trước những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và phổ biến nhất, dựa trên đánh giá khoa học về nguy cơ và hiệu quả phòng bệnh. Vì vậy, việc ưu tiên tiêm đúng, đủ các vắc-xin trong chương trình này là nền tảng quan trọng, thay vì cố gắng “chạy theo” tất cả các loại vắc-xin dịch vụ.

Quan điểm này cũng tạo điểm giao với góc nhìn pháp lý của luật sư Lại Ngọc Thanh - Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH LLA Legal. Khi thông tin thị trường vắc-xin có thể bị nhiễu loạn bởi yếu tố quảng cáo, thì vai trò định hướng của cơ quan quản lý và hệ thống y tế công trở nên đặc biệt cần thiết, giúp người dân đưa ra lựa chọn dựa trên khuyến nghị chính thống thay vì cảm tính hay áp lực truyền thông.

Luật sư Lại Ngọc Thanh cho rằng, hệ thống quy định hiện hành không hề thiếu. Căn cứ Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007, Nghị định 104/2016/

NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 155/2018/NĐ-CP và Nghị định 13/2024/NĐ-CP) và Nghị định 117/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế (sửa đổi bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP), các hành vi vi phạm trong hoạt động tiêm chủng đã được nhận diện khá rõ. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở việc thực thi có nghiêm hay không.

Ở phía cơ sở tiêm chủng, những vi phạm điển hình bao gồm việc tổ chức tiêm chủng tại cơ sở chưa công bố đủ điều kiện, hành vi bị cấm theo Điều 11 Nghị định 104/2016/NĐ-CP; sử dụng vắc-xin hết hạn, kém chất lượng hoặc không có giấy đăng ký lưu hành, vi phạm điểm b khoản 5 Điều 6 Luật Dược năm 2016 và khoản 6 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP; không khám sàng lọc trước tiêm hoặc thực hiện chiếu lệ nhằm đẩy doanh số, vi phạm điểm a khoản 3 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP;

Bán vắc-xin thuộc Chương trình Tiêm chủng mở rộng, vốn do Nhà nước cấp miễn phí, để thu tiền của người dân, vi phạm điểm h khoản 3 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP; hoặc tính phí đối với dịch vụ tiêm chủng mở rộng hay tiêm chủng chống dịch, vi phạm điểm g khoản 3 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP.

Không chỉ dừng lại ở khâu chuyên môn, hoạt động thông tin và quảng cáo cũng tiềm ẩn nhiều sai phạm như gán ghép hình ảnh bác sĩ, logo bệnh viện trái phép để tăng uy tín, vi phạm Luật Quảng cáo năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023; sử dụng ngôn từ “hù dọa” thổi phồng nguy cơ dịch bệnh khi chưa có cảnh báo chính thức, nếu đã có công bố dịch thì vi phạm điểm a khoản 3 Điều 5 Nghị định 117/2020/NĐ-CP, còn nếu chưa có công bố mà đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng thì vi phạm điểm d khoản 1 Điều 8 Luật An ninh mạng năm 2018; hoặc thực hiện cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực tiêm chủng dịch vụ, có thể bị xử lý theo khoản 5 Điều 45 Luật Cạnh tranh năm 2018.



“Thang trừng phạt” bài bản

Theo luật sư Lại Ngọc Thanh, với các hành vi trên, pháp luật đã thiết kế một “thang trừng phạt” từ nặng đến nhẹ, từ hành chính đến hình sự. Trong bối cảnh đó, việc người dân chủ động bảo vệ mình trở nên đặc biệt quan trọng.

“Pháp luật hiện hành có vẻ như đã khá tốt, nhưng theo tôi chúng ta vẫn phải hoàn thiện tiếp một số vấn đề. Trước hết, cần triển khai thực thi hiệu quả Luật Phòng bệnh. Luật Phòng bệnh năm 2025 đã được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 tại Kỳ họp thứ 10, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026, chính thức thay thế Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007 đã có hiệu lực gần 20 năm.

Đây là bước tiến pháp lý quan trọng, song thách thức thực sự nằm ở khâu tổ chức thực thi: cần sớm ban hành các Nghị định và Thông tư hướng dẫn thi hành, đặc biệt cần quy định rõ hơn về quyền tiếp cận thông tin minh bạch trong tiêm chủng và nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực của cơ sở y tế - không chỉ dừng ở mức tư vấn chung chung”, luật sư Lại Ngọc Thanh nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, cần siết chặt quảng cáo dịch vụ tiêm chủng thông qua việc ban hành hướng dẫn cụ thể nội dung cấm trong quảng cáo vắc-xin: không được dùng số liệu dịch tễ chưa được cơ quan y tế xác nhận, không được gán ghép trái phép hình ảnh cơ sở y tế công lập để “ăn theo” uy tín. Hiện nay, Luật Quảng cáo năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 đã có quy định nhưng thiếu hướng dẫn đặc thù cho lĩnh vực vắc-xin.

Điều quan trọng khác là minh bạch hóa giá tiêm chủng dịch vụ. Cần có cơ chế niêm yết giá bắt buộc và thanh tra định kỳ giống ngành bán lẻ. Hiện giá vắc-xin dịch vụ chênh lệch giữa các cơ sở rất lớn mà không có căn cứ rõ ràng, người dân không có cơ sở so sánh. Đồng thời, cần cơ chế phối hợp giữa Bộ Y tế và các Bộ liên quan để rút nhanh nội dung quảng cáo sai sự thật về nguy cơ dịch bệnh.

Hiện nay, cơ chế này còn chậm, trong khi thuật toán mạng xã hội lan thông tin với tốc độ ánh sáng. Mặt khác, người bệnh và nhân viên y tế thường ngại phản ánh vì sợ bị trả thù hoặc ảnh hưởng công việc. Luật Tố cáo năm 2018 đã có nhưng cần hướng dẫn cụ thể hơn trong lĩnh vực y tế, bảo đảm bí mật danh tính người tố cáo và có cơ chế bảo vệ thực chất.

Có thể thấy, “ma trận vắc-xin” không chỉ là câu chuyện thị trường mà còn là phép thử đối với hiệu quả thực thi pháp luật và mức độ minh bạch của hệ thống y tế.



Giữa “ma trận” ấy, người dân cần bám vào khuyến cáo chính thức từ cơ quan y tế.

Để không bị cuốn theo “làn sóng” quảng cáo

Trong bối cảnh đó, những khuyến cáo chính thức từ cơ quan quản lý cùng các chuyên gia y tế đóng vai trò như “la bàn”, giúp người dân không bị cuốn theo “làn sóng” quảng cáo mà vẫn đảm bảo lựa chọn đúng và đủ để bảo vệ sức khỏe, đặc biệt là với trẻ nhỏ.

Ở góc độ chuyên môn y tế, PGS.TS Nguyễn Huy Nga - nguyên Cục trưởng Cục Y tế Dự phòng (Bộ Y tế) cho rằng, trong “ma trận vắc-xin” hiện nay, người dân không nên bị cuốn theo các thông tin quảng cáo tràn lan, mà cần bám sát khuyến cáo chính thức của ngành y tế.

Theo chương trình tiêm chủng mở rộng do Bộ Y tế Việt Nam ban hành, trẻ em được bảo vệ trước những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm và phổ biến nhất, dựa trên đánh giá khoa học về nguy cơ và hiệu quả phòng bệnh. Vì vậy, việc ưu tiên tiêm đúng, đủ các vắc-xin trong chương trình này là nền tảng quan trọng, thay vì cố gắng “chạy theo” tất cả các loại vắc-xin dịch vụ.

Quan điểm này cũng tạo điểm giao với góc nhìn pháp lý của luật sư Lại Ngọc Thanh - Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH LLA Legal. Khi thông tin thị trường vắc-xin có thể bị nhiễu loạn bởi yếu tố quảng cáo, thì vai trò định hướng của cơ quan quản lý và hệ thống y tế công trở nên đặc biệt cần thiết, giúp người dân đưa ra lựa chọn dựa trên khuyến nghị chính thống thay vì cảm tính hay áp lực truyền thông.

Luật sư Lại Ngọc Thanh cho rằng, hệ thống quy định hiện hành không hề thiếu. Căn cứ Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007, Nghị định 104/2016/

NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 155/2018/NĐ-CP và Nghị định 13/2024/NĐ-CP) và Nghị định 117/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế (sửa đổi bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP), các hành vi vi phạm trong hoạt động tiêm chủng đã được nhận diện khá rõ. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở việc thực thi có nghiêm hay không.

Ở phía cơ sở tiêm chủng, những vi phạm điển hình bao gồm việc tổ chức tiêm chủng tại cơ sở chưa công bố đủ điều kiện, hành vi bị cấm theo Điều 11 Nghị định 104/2016/NĐ-CP; sử dụng vắc-xin hết hạn, kém chất lượng hoặc không có giấy đăng ký lưu hành, vi phạm điểm b khoản 5 Điều 6 Luật Dược năm 2016 và khoản 6 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP; không khám sàng lọc trước tiêm hoặc thực hiện chiếu lệ nhằm đẩy doanh số, vi phạm điểm a khoản 3 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP;

Bán vắc-xin thuộc Chương trình Tiêm chủng mở rộng, vốn do Nhà nước cấp miễn phí, để thu tiền của người dân, vi phạm điểm h khoản 3 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP; hoặc tính phí đối với dịch vụ tiêm chủng mở rộng hay tiêm chủng chống dịch, vi phạm điểm g khoản 3 Điều 9 Nghị định 117/2020/NĐ-CP.

Không chỉ dừng lại ở khâu chuyên môn, hoạt động thông tin và quảng cáo cũng tiềm ẩn nhiều sai phạm như gán ghép hình ảnh bác sĩ, logo bệnh viện trái phép để tăng uy tín, vi phạm Luật Quảng cáo năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023; sử dụng ngôn từ “hù dọa” thổi phồng nguy cơ dịch bệnh khi chưa có cảnh báo chính thức, nếu đã có công bố dịch thì vi phạm điểm a khoản 3 Điều 5 Nghị định 117/2020/NĐ-CP, còn nếu chưa có công bố mà đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng thì vi phạm điểm d khoản 1 Điều 8 Luật An ninh mạng năm 2018; hoặc thực hiện cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực tiêm chủng dịch vụ, có thể bị xử lý theo khoản 5 Điều 45 Luật Cạnh tranh năm 2018.



“Thang trừng phạt” bài bản

Theo luật sư Lại Ngọc Thanh, với các hành vi trên, pháp luật đã thiết kế một “thang trừng phạt” từ nặng đến nhẹ, từ hành chính đến hình sự. Trong bối cảnh đó, việc người dân chủ động bảo vệ mình trở nên đặc biệt quan trọng.

“Pháp luật hiện hành có vẻ như đã khá tốt, nhưng theo tôi chúng ta vẫn phải hoàn thiện tiếp một số vấn đề. Trước hết, cần triển khai thực thi hiệu quả Luật Phòng bệnh. Luật Phòng bệnh năm 2025 đã được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 10/12/2025 tại Kỳ họp thứ 10, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026, chính thức thay thế Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007 đã có hiệu lực gần 20 năm.

Đây là bước tiến pháp lý quan trọng, song thách thức thực sự nằm ở khâu tổ chức thực thi: cần sớm ban hành các Nghị định và Thông tư hướng dẫn thi hành, đặc biệt cần quy định rõ hơn về quyền tiếp cận thông tin minh bạch trong tiêm chủng và nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực của cơ sở y tế - không chỉ dừng ở mức tư vấn chung chung”, luật sư Lại Ngọc Thanh nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, cần siết chặt quảng cáo dịch vụ tiêm chủng thông qua việc ban hành hướng dẫn cụ thể nội dung cấm trong quảng cáo vắc-xin: không được dùng số liệu dịch tễ chưa được cơ quan y tế xác nhận, không được gán ghép trái phép hình ảnh cơ sở y tế công lập để “ăn theo” uy tín. Hiện nay, Luật Quảng cáo năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 đã có quy định nhưng thiếu hướng dẫn đặc thù cho lĩnh vực vắc-xin.

Điều quan trọng khác là minh bạch hóa giá tiêm chủng dịch vụ. Cần có cơ chế niêm yết giá bắt buộc và thanh tra định kỳ giống ngành bán lẻ. Hiện giá vắc-xin dịch vụ chênh lệch giữa các cơ sở rất lớn mà không có căn cứ rõ ràng, người dân không có cơ sở so sánh. Đồng thời, cần cơ chế phối hợp giữa Bộ Y tế và các Bộ liên quan để rút nhanh nội dung quảng cáo sai sự thật về nguy cơ dịch bệnh.

Hiện nay, cơ chế này còn chậm, trong khi thuật toán mạng xã hội lan thông tin với tốc độ ánh sáng. Mặt khác, người bệnh và nhân viên y tế thường ngại phản ánh vì sợ bị trả thù hoặc ảnh hưởng công việc. Luật Tố cáo năm 2018 đã có nhưng cần hướng dẫn cụ thể hơn trong lĩnh vực y tế, bảo đảm bí mật danh tính người tố cáo và có cơ chế bảo vệ thực chất.

Có thể thấy, “ma trận vắc-xin” không chỉ là câu chuyện thị trường mà còn là phép thử đối với hiệu quả thực thi pháp luật và mức độ minh bạch của hệ thống y tế.