Dù chưa xuất hiện các ổ dịch lớn, virus Nipah vẫn được giới chuyên môn cảnh báo là tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm do có thể gây bệnh nặng và tỷ lệ tử vong cao. Ngành y tế khuyến cáo người dân không nên chủ quan, cần chủ động thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng, chống dịch để bảo vệ sức khỏe bản thân và cộng đồng.

Ủ bệnh từ 4-14 ngày

Virus Nipah là một bệnh truyền nhiễm mới nổi nguy hiểm, có thể gây viêm não cấp, suy hô hấp nặng và có tỷ lệ tử vong cao. Trong bối cảnh hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin phòng ngừa, việc chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh được xem là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt với trẻ em và những nhóm dễ tổn thương.

Theo TS.BS Lê Kiến Ngãi - Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Nhi Trung ương, bệnh do virus Nipah được mô tả lần đầu vào năm 1998; đến năm 1999, virus gây bệnh được phân lập và đặt tên theo làng Sungai Nipah (bang Negeri Sembilan, phía nam Kuala Lumpur, Malaysia) - nơi ghi nhận những ca bệnh đầu tiên, chủ yếu liên quan đến người chăn nuôi lợn. Dù đã được phát hiện hơn 25 năm, đến nay Nipah vẫn được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm mới nổi do nguy cơ lây lan và mức độ nguy hiểm cao.

Virus Nipah thuộc họ Paramyxoviridae, có cấu trúc RNA sợi đơn chiều âm (-ssRNA) và được bao bọc bởi lớp vỏ lipid. Cùng họ này còn có nhiều tác nhân quen thuộc như virus sởi, quai bị, cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV) hay Metapneumovirus (HMPV). Điều khiến Nipah đặc biệt đáng lo ngại là khả năng gây nhiễm trùng cấp tính ở phổi, hệ thần kinh trung ương và toàn thân, với tỷ lệ tử vong dao động từ 40–75%.

Về mặt sinh học, do mang cấu trúc RNA sợi âm – tức là không thể trực tiếp tổng hợp protein – virus phải mang sẵn enzyme RNA-dependent RNA polymerase để chuyển đổi thành sợi RNA dương trước khi nhân lên. Quá trình này khiến tốc độ sao chép của virus thường chậm hơn so với các virus RNA sợi dương. Bên cạnh đó, lớp vỏ lipid giúp virus dễ dàng hòa màng tế bào thông qua Protein G (giúp bám vào thụ thể của tế bào) và Protein F (giúp hòa màng), từ đó xâm nhập và gây bệnh trong cơ thể vật chủ.

Các thụ thể mà virus Nipah thường gắn kết tập trung nhiều ở biểu mô đường hô hấp, hệ thần kinh trung ương và biểu mô mạch máu, vì vậy bệnh thường biểu hiện nặng ở hệ hô hấp và thần kinh, thậm chí có thể gây nhiễm trùng toàn thân. Tuy nhiên, chính lớp vỏ lipid cũng khiến virus dễ bị bất hoạt bởi các chất khử khuẩn thông thường, cho thấy việc giữ vệ sinh cá nhân, khử khuẩn môi trường và tuân thủ các biện pháp phòng dịch cơ bản vẫn có vai trò rất quan trọng trong việc hạn chế nguy cơ lây nhiễm.

Mặc dù bệnh do virus Nipah là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, có tỷ lệ tử vong cao, tuy nhiên từ khi được phát hiện đến nay, các ca bệnh chỉ ghi nhận rải rác với quy mô nhỏ tại một số quốc gia Nam Á và Đông Nam Á, chưa từng xuất hiện các ổ dịch lớn.

Sau khi virus xâm nhập cơ thể, thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 4-14 ngày, một số tài liệu ghi nhận có thể tới 45 ngày. Ở giai đoạn đầu, người nhiễm có biểu hiện giống cúm như sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng, nôn hoặc chóng mặt.

Khi bệnh chuyển nặng, người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng thần kinh trung ương cấp tính như rối loạn ý thức, co giật, hôn mê - những triệu chứng dễ bị nhầm với viêm não, khiến việc chẩn đoán nguyên nhân bị chậm trễ và làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Ngoài ra, người bệnh có thể gặp khó thở, suy hô hấp. Khi đã xuất hiện biến chứng, bệnh thường tiến triển rất nhanh và có thể dẫn đến tử vong.

Tăng cường phòng bệnh trong trường học và gia đình

Trong bối cảnh thông tin về virus Nipah xuất hiện nhiều hơn, không ít phụ huynh bắt đầu lo lắng cho sức khỏe con em mình. Khi đọc đến chi tiết bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin phòng ngừa, chị Lê Mai Anh (Hà Nội) không khỏi bất an khi nghĩ đến cậu con trai 8 tuổi vốn hiếu động, thường quên rửa tay trước khi ăn và có thói quen ôm chầm bạn bè mỗi khi vui.

Không chỉ riêng chị, anh Thịnh – chồng chị – cũng nhắc đến virus Nipah sau khi theo dõi bản tin thời sự. Tuy vậy, anh trấn an cả nhà rằng thay vì hoang mang, điều quan trọng là hiểu đúng về bệnh và chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe cho con.

Vậy nên, chị Mai Anh dành thời gian đọc kỹ các khuyến cáo từ ngành y tế. Chị ghi chú cẩn thận từng nội dung, từ dấu hiệu nhận biết sớm đến những biện pháp phòng ngừa cụ thể. Càng tìm hiểu, chị càng nhận ra rằng virus Nipah nguy hiểm nhưng không phải không thể phòng tránh.

Sau đó, trước khi đưa con đến trường, chị kiên nhẫn hướng dẫn con rửa tay bằng xà phòng đúng cách và đủ thời gian, thay vì chỉ nhắc qua loa. Chị giải thích nhẹ nhàng để con hiểu: “Rửa tay giúp con tránh được rất nhiều vi trùng xấu”.

Trong bữa ăn hằng ngày, chị cũng chú ý hơn đến vệ sinh an toàn thực phẩm: trái cây được rửa kỹ, gọt vỏ cẩn thận; cả nhà được nhắc không ăn những loại trái cây bị dập nát hoặc nghi có dấu hiệu bị động vật cắn.

Song song với nỗ lực từ gia đình, nhiều trường học cũng chủ động thông báo các biện pháp phòng tránh virus Nipah, đồng thời kêu gọi phụ huynh phối hợp chặt chẽ trong việc phòng, chống dịch bệnh nhằm bảo vệ sức khỏe cho học sinh, gia đình và cộng đồng. Chị Mai Anh cho biết bản thân cảm thấy yên tâm hơn khi nhận ra đây không phải là trách nhiệm của riêng từng gia đình, mà là sự chung tay giữa nhà trường, phụ huynh và ngành y tế.

Bác sĩ Phan Lê Minh Tiến – Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM) - cho biết, virus Nipah là tác nhân truyền nhiễm nguy hiểm, có thể gây viêm não cấp và suy hô hấp với tỷ lệ tử vong cao. Nguồn lây chủ yếu xuất phát từ dơi ăn quả, động vật trung gian và có thể lây từ người sang người qua tiếp xúc gần với dịch tiết.

Theo bác sĩ Tiến, ở trẻ em, bệnh thường khởi phát bằng các triệu chứng giống cúm như sốt, đau đầu, nôn ói; sau đó nhanh chóng xuất hiện rối loạn tri giác, co giật, thậm chí hôn mê. Hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vắc-xin dự phòng, vì vậy việc phát hiện sớm, cách ly kịp thời và hồi sức tích cực đóng vai trò then chốt trong điều trị.

Ngoài ra, bác sĩ Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM) cũng lưu ý các cơ sở y tế cần tăng cường cảnh giác trong chẩn đoán lâm sàng, đặc biệt với những trường hợp viêm não, viêm não – màng não chưa rõ nguyên nhân. Việc khai thác kỹ yếu tố dịch tễ như lịch sử đi lại, tiếp xúc, nghề nghiệp hoặc nguy cơ phơi nhiễm với động vật có ý nghĩa quan trọng nhằm tránh bỏ sót ca bệnh nguy cơ cao.

Để chủ động phòng, chống bệnh do virus Nipah, Bộ Y tế khuyến cáo người dân hạn chế đến khu vực đang có dịch nếu không thực sự cần thiết. Sau khi trở về từ vùng dịch, cần tự theo dõi sức khỏe trong vòng 14 ngày; nếu xuất hiện các triệu chứng như đau đầu, đau cơ, nôn mửa, đau họng, chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn hoặc co giật, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất, đồng thời hạn chế tiếp xúc với người khác và cung cấp đầy đủ tiền sử dịch tễ cho nhân viên y tế.

Bên cạnh đó, người dân cần bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm bằng cách thực hiện “ăn chín, uống sôi”; rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi ăn; không sử dụng trái cây có dấu hiệu bị động vật như dơi, chim cắn hoặc gặm nhấm; tránh uống các loại nhựa cây tươi hoặc chưa qua chế biến như nhựa thốt nốt, nhựa dừa.

Đồng thời, cần hạn chế tiếp xúc gần với động vật có nguy cơ lây truyền cao, đặc biệt là dơi ăn quả; rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi tiếp xúc hoặc tham gia giết mổ động vật.

Trong sinh hoạt hằng ngày, cần tránh tiếp xúc trực tiếp với người bệnh hoặc vật phẩm nghi nhiễm; khi chăm sóc, điều trị người nghi ngờ hoặc mắc bệnh, phải sử dụng khẩu trang, găng tay và các phương tiện bảo hộ cá nhân phù hợp, sau đó rửa tay kỹ bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.

Trước những nguy cơ tiềm ẩn của bệnh do virus Nipah, việc nâng cao nhận thức và chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh được xem là yếu tố then chốt nhằm hạn chế lây nhiễm và giảm thiểu hậu quả nghiêm trọng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, nhà trường, gia đình và cộng đồng sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe người dân, đặc biệt là trẻ em và các nhóm nguy cơ cao.