Việt Nam mở đường chấm dứt bệnh lao từ gốc

(CLO) Trong chiến lược bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân giai đoạn mới, bệnh lao đang được đặt lại đúng vị trí của nó: một thách thức y tế công cộng nghiêm trọng, cần cách tiếp cận chủ động, toàn diện và mang tính hệ thống.

Lần đầu tiên, một định hướng mang tính đột phá được xác lập rõ ràng: Phát hiện bệnh lao phải gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân. Đây không chỉ là giải pháp chuyên môn, mà còn là chiến lược y tế quốc gia, mở ra cơ hội tiến tới chấm dứt bệnh lao tại Việt Nam trong những thập kỷ tới.



Chính sách “mở đường”: Khi khám định kỳ trở thành công cụ phát hiện bệnh

Theo TS.BS Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia, Trưởng Bộ môn lao và Bệnh phổi - Trường Đại học Y Hà Nội, trong những năm gần đây, công tác phòng chống lao nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng.

Nổi bật là Nghị quyết 72-NQ/TW, xác định rõ mục tiêu: từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời được quản lý sức khỏe bằng sổ sức khỏe điện tử theo vòng đời.



Chính sách này không chỉ giúp giảm gánh nặng chi phí y tế, mà quan trọng hơn, tạo cơ hội phát hiện sớm nhiều bệnh lý nguy hiểm, trong đó có bệnh lao. Song song đó, các văn bản chỉ đạo như Công điện 25/CĐ-TTg và Công văn 1393/TTg-KGVX của Thủ tướng Chính phủ đã thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động phòng chống lao trên phạm vi toàn quốc, tạo nền tảng pháp lý và động lực triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, Việt Nam hiện đứng thứ 12 trong số 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất và thứ 10 về lao kháng thuốc. Năm 2024, ước tính có khoảng 184.000 ca mắc mới và 9.400 ca lao kháng thuốc. Đáng chú ý, mỗi năm có khoảng 12.000 người tử vong vì lao - con số vượt cả số ca tử vong do tai nạn giao thông.

Tuy nhiên, hệ thống y tế mới chỉ phát hiện được khoảng 62% số ca bệnh trong cộng đồng. Năm 2025, số ca phát hiện tăng lên hơn 119.000, chiếm khoảng 63% tổng số ca ước tính.

Theo khuyến cáo của WHO, chỉ khi phát hiện trên 70% và điều trị thành công trên 85% số ca bệnh, dịch tễ lao mới có thể giảm từ 5–10% mỗi năm. Điều đó cho thấy “nút thắt” lớn nhất hiện nay không nằm ở điều trị, mà ở phát hiện sớm.



Khoảng trống phát hiện: Khi 40% bệnh nhân không có triệu chứng

Một thực tế đáng lưu ý trong chuyên môn là gần 40% người mắc lao không có triệu chứng điển hình. Họ không ho kéo dài, không sốt, không sụt cân rõ rệt những dấu hiệu thường khiến người bệnh chủ động đi khám.

Chính vì vậy, nếu chỉ dựa vào mô hình “phát hiện thụ động” tức chờ người bệnh đến cơ sở y tế sẽ khó có thể kiểm soát dịch bệnh hiệu quả. Giải pháp được đặt ra là chuyển sang phát hiện chủ động thông qua khám sức khỏe định kỳ, nơi mọi người dân đều có cơ hội được sàng lọc, kể cả khi chưa có biểu hiện lâm sàng.

Theo đề xuất của Chương trình Chống lao Quốc gia, việc khám sức khỏe định kỳ cần tích hợp nội dung sàng lọc lao như một thành phần bắt buộc. Cụ thể, trong mỗi lần khám, người dân cần được: Chụp X-quang ngực, nhằm phát hiện các tổn thương phổi nghi ngờ. Chỉ định xét nghiệm GeneXpert đối với các trường hợp có hình ảnh bất thường.



GeneXpert là kỹ thuật hiện đại, cho phép phát hiện vi khuẩn lao và tình trạng kháng thuốc trong thời gian ngắn, góp phần rút ngắn quy trình chẩn đoán và điều trị.

Hiện nay, hệ thống chống lao tại Việt Nam đã được trang bị tương đối đầy đủ: 45 xe X-quang kỹ thuật số lưu động, 250 máy X-quang, trong đó có 84 máy di động, 500 máy GeneXpert tại 34 tỉnh, thành. Điều này đảm bảo tính khả thi trong việc triển khai sàng lọc lao trên quy mô toàn quốc.

Tăng cường mạng lưới: Từ Trung ương đến cơ sở

Một trong những định hướng quan trọng là gắn kiểm soát lao với hệ thống y tế cơ sở, nhằm đưa dịch vụ sàng lọc đến gần người dân nhất.

Các hoạt động trọng tâm bao gồm: Đánh giá thường xuyên tình hình dịch tễ lao trên toàn quốc, đẩy mạnh phát hiện chủ động và sàng lọc người tiếp xúc gần, mở rộng mạng lưới phòng chống lao tại khu vực công – tư, trại giam và tăng cường truyền thông, huy động sự tham gia của cộng đồng

Đặc biệt, khu vực phía Nam, nơi chiếm tới 60% số ca lao cả nước cần được ưu tiên nguồn lực để giảm gánh nặng bệnh tật. Năm 2025, công tác phòng chống lao ghi nhận nhiều kết quả đáng khích lệ: Phát hiện hơn 119.000 ca bệnh (tăng 4,7% so với 2024), tỷ lệ lao có bằng chứng vi khuẩn đạt 75%, tỷ lệ điều trị thành công đạt 90%, cao hơn mức trung bình toàn cầu (88%). Những con số này cho thấy hiệu quả của các can thiệp hiện tại, đồng thời khẳng định tiềm năng nếu mở rộng sàng lọc trên toàn dân.

Theo PGS.TS.BSCC Vũ Xuân Phú, Phó Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Phó Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia, việc triển khai khám sức khỏe định kỳ toàn dân là khả thi, nhưng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các hệ thống.

Theo thống kê, khoảng 60–70% dân số thuộc nhóm cần được sàng lọc, trong đó một bộ phận người lao động đã được khám sức khỏe định kỳ theo quy định. Tuy nhiên, để mở rộng độ bao phủ tới toàn bộ hơn 100 triệu người dân, vẫn cần tiếp tục tăng cường nguồn lực, từ nhân lực y tế, trang thiết bị đến hệ thống quản lý và cơ chế phối hợp liên ngành.



Đặc biệt, việc lồng ghép các chương trình y tế trong đó có chống lao vào gói khám định kỳ cần được tính toán hợp lý về chi phí và tổ chức thực hiện. Việc triển khai khám sức khỏe định kỳ toàn dân không chỉ phục vụ mục tiêu kiểm soát lao, mà còn góp phần xây dựng một hệ thống y tế công bằng, hiệu quả và bền vững.

Trong đó, Nhà nước và Quỹ Bảo hiểm y tế sẽ chi trả các dịch vụ cơ bản, ưu tiên nhóm yếu thế, đồng thời khuyến khích người dân chủ động tham gia chăm sóc sức khỏe. Việc lập sổ sức khỏe điện tử theo vòng đời cũng giúp theo dõi liên tục tình trạng sức khỏe, nâng cao hiệu quả quản lý bệnh mạn tính và phát hiện sớm các nguy cơ.

Thông điệp toàn cầu năm 2026 “Yes! We can end TB!” không còn là mục tiêu xa vời nếu các quốc gia có chiến lược đúng đắn và sự tham gia của toàn xã hội. Tại Việt Nam, việc gắn phát hiện lao với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân chính là bước đi mang tính bản lề.

Lần đầu tiên, một định hướng mang tính đột phá được xác lập rõ ràng: Phát hiện bệnh lao phải gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân. Đây không chỉ là giải pháp chuyên môn, mà còn là chiến lược y tế quốc gia, mở ra cơ hội tiến tới chấm dứt bệnh lao tại Việt Nam trong những thập kỷ tới.



Chính sách “mở đường”: Khi khám định kỳ trở thành công cụ phát hiện bệnh

Theo TS.BS Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia, Trưởng Bộ môn lao và Bệnh phổi - Trường Đại học Y Hà Nội, trong những năm gần đây, công tác phòng chống lao nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng và Nhà nước thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng.

Nổi bật là Nghị quyết 72-NQ/TW, xác định rõ mục tiêu: từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần, đồng thời được quản lý sức khỏe bằng sổ sức khỏe điện tử theo vòng đời.



Chính sách này không chỉ giúp giảm gánh nặng chi phí y tế, mà quan trọng hơn, tạo cơ hội phát hiện sớm nhiều bệnh lý nguy hiểm, trong đó có bệnh lao. Song song đó, các văn bản chỉ đạo như Công điện 25/CĐ-TTg và Công văn 1393/TTg-KGVX của Thủ tướng Chính phủ đã thúc đẩy mạnh mẽ các hoạt động phòng chống lao trên phạm vi toàn quốc, tạo nền tảng pháp lý và động lực triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, Việt Nam hiện đứng thứ 12 trong số 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất và thứ 10 về lao kháng thuốc. Năm 2024, ước tính có khoảng 184.000 ca mắc mới và 9.400 ca lao kháng thuốc. Đáng chú ý, mỗi năm có khoảng 12.000 người tử vong vì lao - con số vượt cả số ca tử vong do tai nạn giao thông.

Tuy nhiên, hệ thống y tế mới chỉ phát hiện được khoảng 62% số ca bệnh trong cộng đồng. Năm 2025, số ca phát hiện tăng lên hơn 119.000, chiếm khoảng 63% tổng số ca ước tính.

Theo khuyến cáo của WHO, chỉ khi phát hiện trên 70% và điều trị thành công trên 85% số ca bệnh, dịch tễ lao mới có thể giảm từ 5–10% mỗi năm. Điều đó cho thấy “nút thắt” lớn nhất hiện nay không nằm ở điều trị, mà ở phát hiện sớm.



Khoảng trống phát hiện: Khi 40% bệnh nhân không có triệu chứng

Một thực tế đáng lưu ý trong chuyên môn là gần 40% người mắc lao không có triệu chứng điển hình. Họ không ho kéo dài, không sốt, không sụt cân rõ rệt những dấu hiệu thường khiến người bệnh chủ động đi khám.

Chính vì vậy, nếu chỉ dựa vào mô hình “phát hiện thụ động” tức chờ người bệnh đến cơ sở y tế sẽ khó có thể kiểm soát dịch bệnh hiệu quả. Giải pháp được đặt ra là chuyển sang phát hiện chủ động thông qua khám sức khỏe định kỳ, nơi mọi người dân đều có cơ hội được sàng lọc, kể cả khi chưa có biểu hiện lâm sàng.

Theo đề xuất của Chương trình Chống lao Quốc gia, việc khám sức khỏe định kỳ cần tích hợp nội dung sàng lọc lao như một thành phần bắt buộc. Cụ thể, trong mỗi lần khám, người dân cần được: Chụp X-quang ngực, nhằm phát hiện các tổn thương phổi nghi ngờ. Chỉ định xét nghiệm GeneXpert đối với các trường hợp có hình ảnh bất thường.



GeneXpert là kỹ thuật hiện đại, cho phép phát hiện vi khuẩn lao và tình trạng kháng thuốc trong thời gian ngắn, góp phần rút ngắn quy trình chẩn đoán và điều trị.

Hiện nay, hệ thống chống lao tại Việt Nam đã được trang bị tương đối đầy đủ: 45 xe X-quang kỹ thuật số lưu động, 250 máy X-quang, trong đó có 84 máy di động, 500 máy GeneXpert tại 34 tỉnh, thành. Điều này đảm bảo tính khả thi trong việc triển khai sàng lọc lao trên quy mô toàn quốc.

Tăng cường mạng lưới: Từ Trung ương đến cơ sở

Một trong những định hướng quan trọng là gắn kiểm soát lao với hệ thống y tế cơ sở, nhằm đưa dịch vụ sàng lọc đến gần người dân nhất.

Các hoạt động trọng tâm bao gồm: Đánh giá thường xuyên tình hình dịch tễ lao trên toàn quốc, đẩy mạnh phát hiện chủ động và sàng lọc người tiếp xúc gần, mở rộng mạng lưới phòng chống lao tại khu vực công – tư, trại giam và tăng cường truyền thông, huy động sự tham gia của cộng đồng

Đặc biệt, khu vực phía Nam, nơi chiếm tới 60% số ca lao cả nước cần được ưu tiên nguồn lực để giảm gánh nặng bệnh tật. Năm 2025, công tác phòng chống lao ghi nhận nhiều kết quả đáng khích lệ: Phát hiện hơn 119.000 ca bệnh (tăng 4,7% so với 2024), tỷ lệ lao có bằng chứng vi khuẩn đạt 75%, tỷ lệ điều trị thành công đạt 90%, cao hơn mức trung bình toàn cầu (88%). Những con số này cho thấy hiệu quả của các can thiệp hiện tại, đồng thời khẳng định tiềm năng nếu mở rộng sàng lọc trên toàn dân.

Theo PGS.TS.BSCC Vũ Xuân Phú, Phó Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương, Phó Trưởng ban Điều hành Chương trình Chống lao Quốc gia, việc triển khai khám sức khỏe định kỳ toàn dân là khả thi, nhưng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các hệ thống.

Theo thống kê, khoảng 60–70% dân số thuộc nhóm cần được sàng lọc, trong đó một bộ phận người lao động đã được khám sức khỏe định kỳ theo quy định. Tuy nhiên, để mở rộng độ bao phủ tới toàn bộ hơn 100 triệu người dân, vẫn cần tiếp tục tăng cường nguồn lực, từ nhân lực y tế, trang thiết bị đến hệ thống quản lý và cơ chế phối hợp liên ngành.



Đặc biệt, việc lồng ghép các chương trình y tế trong đó có chống lao vào gói khám định kỳ cần được tính toán hợp lý về chi phí và tổ chức thực hiện. Việc triển khai khám sức khỏe định kỳ toàn dân không chỉ phục vụ mục tiêu kiểm soát lao, mà còn góp phần xây dựng một hệ thống y tế công bằng, hiệu quả và bền vững.

Trong đó, Nhà nước và Quỹ Bảo hiểm y tế sẽ chi trả các dịch vụ cơ bản, ưu tiên nhóm yếu thế, đồng thời khuyến khích người dân chủ động tham gia chăm sóc sức khỏe. Việc lập sổ sức khỏe điện tử theo vòng đời cũng giúp theo dõi liên tục tình trạng sức khỏe, nâng cao hiệu quả quản lý bệnh mạn tính và phát hiện sớm các nguy cơ.

Thông điệp toàn cầu năm 2026 “Yes! We can end TB!” không còn là mục tiêu xa vời nếu các quốc gia có chiến lược đúng đắn và sự tham gia của toàn xã hội. Tại Việt Nam, việc gắn phát hiện lao với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân chính là bước đi mang tính bản lề.