Lời giải cho bài toán chuyển đổi số và ứng dụng AI trong trường học

Tránh bẫy “hình thức” khi đánh giá năng lực học sinh

Đứng ở góc độ quản lý giáo dục, PGS.TS Lê Hiếu Học - Trưởng khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục, ĐH Bách khoa Hà Nội cho rằng để đánh giá tác động của bộ công cụ chuẩn trước hết cần phân biệt rõ khái niệm “có công nghệ” và “có năng lực sử dụng công nghệ”.

Một học sinh sử dụng thành thạo điện thoại thông minh hay một số công cụ AI chưa có nghĩa là em đó sở hữu năng lực số, năng lực AI hay tư duy đổi mới sáng tạo.

Do thiếu thước đo chung, mỗi địa phương, trường học lại hiểu về “năng lực số” theo một cách khác nhau, thậm chí nhầm lẫn. Từ đó, gây khó khăn hoặc lãng phí nguồn lực trong quá trình tổ chức giảng dạy và trang bị kỹ năng cho người học.

Vì vậy, việc xây dựng bộ công cụ chuẩn và tập huấn cho giáo viên sử dụng thống nhất là rất cần thiết. Qua đó sẽ tạo ra ngôn ngữ và tiêu chí chung giữa các nhà trường, thuận lợi để đánh giá chất lượng và so sánh cải tiến công nghệ.

Đồng thời, bộ công cụ chuẩn sẽ giúp thầy cô biết rõ học sinh cần đạt được năng lực gì, ở mức độ nào căn cứ theo số liệu và minh chứng đánh giá để kịp thời điều chỉnh hoạt động dạy học.

Việc đánh giá khi đó không chỉ dừng ở việc người học biết sử dụng một phần mềm hay tạo ra một sản phẩm bằng AI, mà còn xem xét khả năng lựa chọn công nghệ phù hợp, giải quyết vấn đề, kiểm chứng thông tin, sáng tạo, hợp tác, cũng như sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm và đạo đức.

Mặt khác, PGS.TS Lê Hiếu Học cũng lưu ý có bộ công cụ tốt mới chỉ là điều kiện cần. Việc tổ chức tập huấn cho giáo viên mới là điều kiện đủ và mang tính quyết định.

“Giáo viên phải được tập huấn để hiểu bản chất của năng lực, biết thiết kế nhiệm vụ học tập và sử dụng minh chứng để đánh giá. Nếu không rất dễ biến một bộ công cụ đánh giá năng lực thành một bảng kiểm mang tính hình thức”, ông Lê Hiếu Học nhấn mạnh.

Khoa học và Công nghệ Giáo dục, ĐH Bách khoa Hà Nội tập huấn cho giáo viên ở Vĩnh Long.

Không phải cứ đưa AI vào lớp học là chất lượng sẽ tăng

Nhìn vào làn sóng trí tuệ nhân tạo hiện nay không thể không thừa nhận những thay đổi tích cực mà nó mang đến hoạt động giáo dục. Đối với giáo viên, AI có khả năng hỗ trợ lên kế hoạch bài dạy, xây dựng học liệu, tạo câu hỏi và bài tập, thiết kế hình ảnh, video đến phân tích kết quả học tập và phản hồi cho học sinh.

Đối với học sinh, AI cá nhân hóa việc học. Cùng một nội dung nhưng các em có thể được giải thích theo nhiều cách khác nhau, được cung cấp bài tập phù hợp với trình độ và phản hồi nhanh hơn.

Như vậy, nếu sử dụng hợp lý, trí tuệ nhân tạo giúp người thầy tiết kiệm thời gian ở những công việc có tính lặp lại, tập trung vào tương tác, tư vấn, tạo động lực và hỗ trợ từng người học. Song song với đó, đảm nhận vai trò “trợ lý học tập”, kích thích tinh thần tự học ngoài giờ lên lớp.

Tuy nhiên, mọi tác động được cần xem xét toàn diện trên cơ sở khách quan. PGS.TS Lê Hiếu Học đưa ra lời nhắc cẩn trọng trước quan điểm một chiều, đánh đồng việc ứng dụng AI với sự gia tăng chất lượng dạy học.

Theo vị chuyên gia phân tích, lạm dụng AI khiến học sinh phụ thuộc, giảm khả năng tư duy độc lập, sao chép sản phẩm do máy tạo ra. Ngoài ra, nảy sinh nhiều về sai lệch thông tin, quyền riêng tư, bản quyền và đạo đức học thuật.

Do đó, câu hỏi quan trọng hiện nay không còn là có cho học sinh sử dụng AI hay không, mà là dạy các em sử dụng AI như thế nào để học tốt hơn nhưng vẫn phải tư duy phản biện, sáng tạo và chịu trách nhiệm đối với sản phẩm của mình.

“Vai trò của người thầy vì thế không giảm đi; ngược lại, càng có AI, năng lực sư phạm và khả năng thiết kế hoạt động học tập của nhà giáo càng trở nên quan trọng”, PGS.Lê Hiếu Học khẳng định.

“Cầm tay chỉ việc” để không ai bị bỏ lại phía sau

Tại các trường học tại ở địa bàn vùng sâu, vùng xa còn thiếu thốn về thiết bị, đường truyền Internet; dẫn tới hạn chế cơ hội được tiếp cận và thực hành với những phương pháp, công nghệ mới.

Vì vậy, làm thế nào để đảm bảo các trường học tại ở địa bàn khó khăn có thể bước đi cùng nhịp điệu chuyển đổi số và AI với giáo dục cả nước luôn là bài toán nan giải.

Để góp phần tháo gỡ nút thắt đó, những năm qua Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục, ĐH Bách khoa Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình tập huấn hỗ trợ giáo viên các trường Tiểu học và THCS khó khăn tại Lào Cai; Lai Châu, Điện Biên, Thanh Hoá, Nghệ An, Quảng Bình, Trà Vinh.

Qua đó, ông Lê Hiếu Học nhận thấy giáo viên không thiếu tinh thần nhiệt tình hay nhu cầu đổi mới mà rào cản nằm ở mức độ thành thạo công nghệ chưa đồng đều. Một số thầy cô có thể sử dụng công cụ số nhưng chưa biết cách tích hợp vào bài giảng.

Với AI, thách thức còn lớn hơn vì đòi hỏi khả năng kiểm chứng kết quả, bảo vệ dữ liệu, thiết kế yêu cầu phù hợp và quan trọng nhất là biến công nghệ thành giải pháp cho một vấn đề sư phạm cụ thể.

“Từ thực tế đó, chương trình bồi dưỡng không nên tiếp tục đi theo lối mòn: chuyên gia đến địa phương, giới thiệu hàng loạt công cụ rồi kết thúc. Thay vào đó, chúng tôi chọn cách tiếp cận “học bằng làm”, “cầm tay chỉ việc”, PGS.TS Lê Hiếu Học chia sẻ.

Theo hướng đi này, giáo viên được trực tiếp thiết kế bài giảng STEM, học liệu e-learning, dùng AI để xây dựng nội dung, câu hỏi kiểm tra, video và các sản phẩm dạy học khác.

Thước đo thành công của khóa tập huấn không phải là giáo viên đã “nghe được bao nhiêu”, mà là đã tự mình làm được gì và có thể tiếp tục làm sau đó. Để tạo chuyển biến bền vững, PGS.TS Lê Hiếu Học đề xuất giải pháp đẩy mạnh phát triển mô hình bồi dưỡng kết hợp và xây dựng đội ngũ giáo viên cốt cán tại địa phương.

Những nội dung cơ bản có thể học trước trên nền tảng số; thời gian trực tiếp dành cho thực hành, giải quyết tình huống và hỗ trợ giáo viên gặp khó khăn. Cùng với đó, tạo một cộng đồng chuyên môn trực tuyến để giáo viên tiếp tục trao đổi và được hỗ trợ sau tập huấn.

Đó là lời giải thực chất cho bài toán về chuyển đổi số giáo dục: không để khoảng cách về năng lực số và năng lực AI khoét sâu thêm sự chênh lệch chất lượng giáo dục giữa vùng thuận lợi và vùng khó khăn.