Tìm lời giải số hóa trường nghề để tránh chạy theo phong trào, lãng phí

GD&TĐ - Số hóa giáo dục nghề nghiệp cần tránh phong trào mua sắm thiết bị, và tập trung nâng cao năng lực thực hành cốt lõi cho người học.



Mặc dù các cơ sở giáo dục nghề nghiệp (GDNN) trên địa bàn TPHCM đã tạo được nền móng ở hệ thống quản trị. Tuy nhiên, bức tranh chuyển đổi số tại các cơ sở giáo dục vẫn còn nhiều khoảng trống.

Vượt qua rào cản tư duy và "cái bẫy" phong trào

Ông Trần Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, nhận định, tổng thể công cuộc chuyển đổi số trong các cơ sở GDNN tại TPHCM đã tạo được nền móng nhất định, đặc biệt trong khâu quản trị. Nhiều trường đã ứng dụng tốt hệ thống tuyển sinh trực tuyến, quản lý học sinh - sinh viên, thư viện số và học liệu điện tử. Tuy nhiên, mức độ hoàn chỉnh số giữa các đơn vị vẫn còn chênh lệch lớn.

Thực tế cho thấy, phần lớn các cơ sở mới chỉ dừng lại ở việc số hóa thủ tục hành chính hoặc đưa bài giảng lên hệ thống LMS. Với đặc thù của GDNN, giá trị lớn nhất của chuyển đổi số phải nằm ở "xưởng thực hành". Điểm sáng đáng ghi nhận hiện nay là một số trường đã bắt đầu kết hợp LMS với phòng thực hành thông minh, mô phỏng 3D, công nghệ VR/AR và thiết bị IoT.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất khiến quá trình đưa công nghệ lõi vào dạy học bị chậm nhịp không hoàn toàn do thiếu thiết bị hay kinh phí, mà nằm ở việc thiếu một mô hình chuyển đổi số phù hợp với đặc thù đào tạo nghề. Việc đưa bài giảng lên mạng không thể gọi là chuyển đổi số đào tạo nghề, bởi phần lớn thời lượng của người học là thao tác trên máy và xử lý sự cố.



Theo ông Tuấn, có bốn nút thắt lớn cần tháo gỡ. Thứ nhất là tư duy và năng lực số của đội ngũ giáo viên; nếu họ chưa thấy công nghệ giải quyết được vấn đề chuyên môn, họ sẽ ngại sử dụng. Thứ hai là sự thiếu hụt học liệu số đặc thù cho từng nhóm nghề riêng biệt như cơ khí, y tế hay logistics. Thứ ba là tình trạng đầu tư hạ tầng chưa đồng bộ, thiết bị hiện đại nhưng thiếu phần mềm và dữ liệu tương ứng. Cuối cùng là chưa có cơ chế đo lường hiệu quả đầu tư, dẫn đến đầu tư chung chung, lãng phí.

Để không rơi vào "cái bẫy" phong trào, ông Tuấn đề xuất lộ trình 5 bước bền vững: Bắt đầu từ việc xác định ngành nghề cần ưu tiên số hóa; tiếp đến là xây dựng kiến trúc số kết nối đồng bộ giữa dữ liệu, LMS và phòng thực hành; sau đó tiến hành thí điểm ở một số ngành trọng điểm; chú trọng đo lường hiệu quả thông qua kết quả học tập và sự hài lòng của doanh nghiệp; cuối cùng là nhân rộng hoặc mạnh dạn loại bỏ công nghệ kém hiệu quả.

“Chuyển đổi số bền vững không nằm ở việc sở hữu nhiều phần mềm, mà là người học được nâng cao năng lực nghề nghiệp đến đâu nhờ công nghệ”, ông Tuấn khẳng định.

Gắn kết doanh nghiệp và linh hoạt cơ chế tài chính

Một trong những thách thức lớn nhất của các trường nghề hiện nay là bài toán kinh phí. Ông Tuấn cho rằng, không thể áp đặt tư duy "trường tự chủ thì tự lo toàn bộ kinh phí chuyển đổi số". Thay vào đó, cần xem đầu tư cho số hóa GDNN là đầu tư cho hạ tầng nhân lực của thành phố.

Để tháo gỡ, cần có cơ chế đồng đầu tư nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Nhà nước hỗ trợ nền tảng, trường đầu tư con người, còn doanh nghiệp tham gia về thiết bị và công nghệ. Đồng thời, cần linh hoạt hóa cơ chế tài chính, chuyển từ việc mua đứt các hệ thống đắt đỏ sang cách tiếp cận "thuê dịch vụ số theo chất lượng đầu ra" để tránh rủi ro công nghệ lạc hậu.

Bên cạnh bài toán tài chính, nhân lực cũng là yếu tố quyết định. Nhấn mạnh quan điểm "con người phải đi trước công nghệ", Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, đề xuất xây dựng chuẩn năng lực số riêng cho giáo viên GDNN. Cần hình thành đội ngũ từ những người có kỹ năng nền tảng đến các chuyên gia thiết kế bài giảng VR/AR. Đặc biệt, phải có cơ chế tính định mức lao động và thu nhập xứng đáng cho những giáo viên dành thời gian xây dựng học liệu số, tránh tình trạng "chuyển đổi số chạy bằng sự nhiệt tình".

Song song đó, mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp phải bước qua giai đoạn "ký MOU hình thức" để tiến tới "đặt bài toán và chia sẻ lợi ích". Việc hình thành các "phòng lab dùng chung" là một hướng đi đột phá, nơi doanh nghiệp mang công nghệ vào trường để đổi lấy nguồn nhân lực thạo việc, tạo nên cơ chế "cùng đào tạo" thực chất.



Từ góc nhìn vĩ mô, Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM kiến nghị các cơ quan quản lý cần sớm ban hành đề án cấp thành phố về chuyển đổi số GDNN, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung tránh tình trạng "ốc đảo dữ liệu" cục bộ tại từng trường. Cần có chính sách đặc biệt để thu hút chuyên gia công nghệ tham gia giảng dạy và hoàn thiện hành lang pháp lý cho sự tham gia sâu của doanh nghiệp.

“Cuối cùng, cốt lõi của công cuộc số hóa phải được đo lường bằng một cơ chế đánh giá độc lập. Việc một trường số hóa tốt không được định đoạt bằng số lượng máy tính hay phần mềm, mà bằng câu hỏi: sinh viên có kỹ năng thực tế tốt hơn không, và doanh nghiệp có tuyển được người phù hợp hơn không? Công nghệ chỉ thực sự mang lại giá trị khi nó phục vụ trực tiếp cho mục tiêu giúp người học thạo nghề nhanh hơn và sát với đòi hỏi của thị trường lao động”, ông Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.



Mặc dù các cơ sở giáo dục nghề nghiệp (GDNN) trên địa bàn TPHCM đã tạo được nền móng ở hệ thống quản trị. Tuy nhiên, bức tranh chuyển đổi số tại các cơ sở giáo dục vẫn còn nhiều khoảng trống.

Vượt qua rào cản tư duy và "cái bẫy" phong trào

Ông Trần Anh Tuấn – Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, nhận định, tổng thể công cuộc chuyển đổi số trong các cơ sở GDNN tại TPHCM đã tạo được nền móng nhất định, đặc biệt trong khâu quản trị. Nhiều trường đã ứng dụng tốt hệ thống tuyển sinh trực tuyến, quản lý học sinh - sinh viên, thư viện số và học liệu điện tử. Tuy nhiên, mức độ hoàn chỉnh số giữa các đơn vị vẫn còn chênh lệch lớn.

Thực tế cho thấy, phần lớn các cơ sở mới chỉ dừng lại ở việc số hóa thủ tục hành chính hoặc đưa bài giảng lên hệ thống LMS. Với đặc thù của GDNN, giá trị lớn nhất của chuyển đổi số phải nằm ở "xưởng thực hành". Điểm sáng đáng ghi nhận hiện nay là một số trường đã bắt đầu kết hợp LMS với phòng thực hành thông minh, mô phỏng 3D, công nghệ VR/AR và thiết bị IoT.

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất khiến quá trình đưa công nghệ lõi vào dạy học bị chậm nhịp không hoàn toàn do thiếu thiết bị hay kinh phí, mà nằm ở việc thiếu một mô hình chuyển đổi số phù hợp với đặc thù đào tạo nghề. Việc đưa bài giảng lên mạng không thể gọi là chuyển đổi số đào tạo nghề, bởi phần lớn thời lượng của người học là thao tác trên máy và xử lý sự cố.



Theo ông Tuấn, có bốn nút thắt lớn cần tháo gỡ. Thứ nhất là tư duy và năng lực số của đội ngũ giáo viên; nếu họ chưa thấy công nghệ giải quyết được vấn đề chuyên môn, họ sẽ ngại sử dụng. Thứ hai là sự thiếu hụt học liệu số đặc thù cho từng nhóm nghề riêng biệt như cơ khí, y tế hay logistics. Thứ ba là tình trạng đầu tư hạ tầng chưa đồng bộ, thiết bị hiện đại nhưng thiếu phần mềm và dữ liệu tương ứng. Cuối cùng là chưa có cơ chế đo lường hiệu quả đầu tư, dẫn đến đầu tư chung chung, lãng phí.

Để không rơi vào "cái bẫy" phong trào, ông Tuấn đề xuất lộ trình 5 bước bền vững: Bắt đầu từ việc xác định ngành nghề cần ưu tiên số hóa; tiếp đến là xây dựng kiến trúc số kết nối đồng bộ giữa dữ liệu, LMS và phòng thực hành; sau đó tiến hành thí điểm ở một số ngành trọng điểm; chú trọng đo lường hiệu quả thông qua kết quả học tập và sự hài lòng của doanh nghiệp; cuối cùng là nhân rộng hoặc mạnh dạn loại bỏ công nghệ kém hiệu quả.

“Chuyển đổi số bền vững không nằm ở việc sở hữu nhiều phần mềm, mà là người học được nâng cao năng lực nghề nghiệp đến đâu nhờ công nghệ”, ông Tuấn khẳng định.

Gắn kết doanh nghiệp và linh hoạt cơ chế tài chính

Một trong những thách thức lớn nhất của các trường nghề hiện nay là bài toán kinh phí. Ông Tuấn cho rằng, không thể áp đặt tư duy "trường tự chủ thì tự lo toàn bộ kinh phí chuyển đổi số". Thay vào đó, cần xem đầu tư cho số hóa GDNN là đầu tư cho hạ tầng nhân lực của thành phố.

Để tháo gỡ, cần có cơ chế đồng đầu tư nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Nhà nước hỗ trợ nền tảng, trường đầu tư con người, còn doanh nghiệp tham gia về thiết bị và công nghệ. Đồng thời, cần linh hoạt hóa cơ chế tài chính, chuyển từ việc mua đứt các hệ thống đắt đỏ sang cách tiếp cận "thuê dịch vụ số theo chất lượng đầu ra" để tránh rủi ro công nghệ lạc hậu.

Bên cạnh bài toán tài chính, nhân lực cũng là yếu tố quyết định. Nhấn mạnh quan điểm "con người phải đi trước công nghệ", Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, đề xuất xây dựng chuẩn năng lực số riêng cho giáo viên GDNN. Cần hình thành đội ngũ từ những người có kỹ năng nền tảng đến các chuyên gia thiết kế bài giảng VR/AR. Đặc biệt, phải có cơ chế tính định mức lao động và thu nhập xứng đáng cho những giáo viên dành thời gian xây dựng học liệu số, tránh tình trạng "chuyển đổi số chạy bằng sự nhiệt tình".

Song song đó, mối liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp phải bước qua giai đoạn "ký MOU hình thức" để tiến tới "đặt bài toán và chia sẻ lợi ích". Việc hình thành các "phòng lab dùng chung" là một hướng đi đột phá, nơi doanh nghiệp mang công nghệ vào trường để đổi lấy nguồn nhân lực thạo việc, tạo nên cơ chế "cùng đào tạo" thực chất.



Từ góc nhìn vĩ mô, Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM kiến nghị các cơ quan quản lý cần sớm ban hành đề án cấp thành phố về chuyển đổi số GDNN, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung tránh tình trạng "ốc đảo dữ liệu" cục bộ tại từng trường. Cần có chính sách đặc biệt để thu hút chuyên gia công nghệ tham gia giảng dạy và hoàn thiện hành lang pháp lý cho sự tham gia sâu của doanh nghiệp.

“Cuối cùng, cốt lõi của công cuộc số hóa phải được đo lường bằng một cơ chế đánh giá độc lập. Việc một trường số hóa tốt không được định đoạt bằng số lượng máy tính hay phần mềm, mà bằng câu hỏi: sinh viên có kỹ năng thực tế tốt hơn không, và doanh nghiệp có tuyển được người phù hợp hơn không? Công nghệ chỉ thực sự mang lại giá trị khi nó phục vụ trực tiếp cho mục tiêu giúp người học thạo nghề nhanh hơn và sát với đòi hỏi của thị trường lao động”, ông Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.