Từ năm học 2026-2027, các trường phổ thông trên cả nước sẽ sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để việc sử dụng một bộ sách không dẫn đến tư duy dạy học cứng nhắc, lệ thuộc vào sách giáo khoa, mà vẫn bảo đảm tính mở, khuyến khích sự sáng tạo trong dạy và học, hướng tới phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh.
Giải pháp đầu tiên, cô Phạm Thị Thanh Hà - giáo viên Trường Tiểu học Hiến Nam (phường Phố Hiến, Hưng Yên) đưa ra là thay đổi tư duy quản lý chuyên môn. Nếu việc kiểm tra giáo án vẫn theo kiểu “dạy đủ ý sách giáo khoa”, “đúng từng bước” thì giáo viên sẽ rất khó sáng tạo.
Nhà trường và tổ chuyên môn cần đánh giá hiệu quả giờ dạy dựa trên mức độ học sinh hiểu bài, tham gia tích cực và vận dụng được kiến thức, thay vì quá chú trọng hình thức hay bám sát từng câu chữ trong sách.
Bên cạnh đó, giáo viên cần được trao quyền thực chất để điều chỉnh ngữ liệu, hoạt động học tập phù hợp với trình độ học sinh cũng như điều kiện địa phương. Một bài học trong sách giáo khoa hoàn toàn có thể được thay thế bằng những câu chuyện gần gũi hơn với học sinh vùng biển, vùng nông nghiệp hay đô thị, miễn vẫn đáp ứng yêu cầu của chương trình.
Việc tăng cường dạy học gắn với thực tiễn địa phương cũng là yếu tố quan trọng để tránh sự “một màu” trong giáo dục. Chẳng hạn, học sinh Hưng Yên có thể tìm hiểu về văn hóa Phố Hiến, nhãn lồng hay các làng nghề truyền thống; học sinh vùng biển gắn bài học với môi trường biển và nghề cá; còn học sinh miền núi có thể khai thác văn hóa dân tộc và đặc trưng sản xuất nông nghiệp địa phương. Khi bài học gắn với chính cuộc sống của học sinh, việc học sẽ trở nên tự nhiên và ý nghĩa hơn.
Cô Phạm Thị Thanh Hà cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực thay vì kiểm tra ghi nhớ máy móc. Nếu đề kiểm tra chỉ yêu cầu học thuộc nội dung sách giáo khoa, giáo viên sẽ khó tránh khỏi việc dạy theo kiểu “luyện đề - học thuộc”. Vì vậy, việc đánh giá cần hướng tới khả năng vận dụng kiến thức, giải quyết tình huống, tư duy và sáng tạo của học sinh.
Ngoài ra, cần tăng cường bồi dưỡng giáo viên theo hướng phát triển năng lực thiết kế bài học và tổ chức hoạt động học tập. Nhiều giáo viên hiện nay không thiếu tâm huyết nhưng vẫn chịu áp lực về hồ sơ, thời gian và tâm lý “an toàn”. Nếu được hỗ trợ về học liệu mở, phương pháp giảng dạy và ứng dụng công nghệ, giáo viên sẽ chủ động và sáng tạo hơn rất nhiều.
“Điều quan trọng nhất là xây dựng được một môi trường giáo dục mà ở đó giáo viên được tin tưởng, học sinh được chủ động và sách giáo khoa không phải ‘đích đến’ mà chỉ là ‘con đường’ để phát triển năng lực người học.
Một bộ sách giáo khoa thống nhất có thể tạo ra sự đồng đều về chuẩn kiến thức nhưng không nên tạo ra những lớp học giống hệt nhau. Giáo dục chỉ thực sự có chất lượng khi mỗi tiết học mang hơi thở của đời sống, của địa phương và dấu ấn riêng của người thầy đứng lớp”, cô Phạm Thị Thanh Hà nhấn mạnh.
