GD&TĐ - Hai mươi lăm năm qua, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc cần mẫn gìn giữ, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc qua nhiều hoạt động thiết thực dành cho cộng đồng.
Lan tỏa mạnh mẽ
Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc được thành lập năm 2000, từ trăn trở: Phải làm điều gì để góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trước những biểu hiện nhiều loại hình nghệ thuật bị lu mờ, mất bản sắc vì ảnh hưởng các trào lưu văn hóa bên ngoài và tác động tiêu cực trong quá trình chuyển đổi cơ chế kinh tế thị trường.
Từ những thành viên đầu tiên như GS Hoàng Chương, nhà nghiên cứu soạn giả Mịch Quang, các GS.VS Hồ Sĩ Vịnh, Hồ Tôn Trinh; GS Trường Lưu, nhà báo Nguyễn Thế Khoa…, Viện trở thành nơi hội tụ đông đảo giới tri thức khoa học xã hội văn nghệ sĩ tâm huyết với văn hóa dân tộc như các GS: Vũ Khiêu, Trần Bảng, Hoàng Châu Ký, Trần Nghĩa, Trần Văn Khê, Nguyễn Thuyết Phong, Thái Kim Lan và các NSND: Đặng Nhật Minh, Phạm Thị Thành…
Sau 25 năm xây dựng và phát triển, Viện có hàng chục đơn vị trực thuộc và hàng trăm câu lạc bộ hoạt động bảo tồn văn hóa truyền thống tại các vùng miền. Cùng với đó, Viện xây dựng, và thực hiện nhiều đề án phát huy văn hóa truyền thống, trong đó nổi bật là đề án “Phục hồi nghệ thuật Bài chòi ở thủ đô Hà Nội” (2010 – 2011), đưa đoàn nghệ sĩ bài chòi dân gian Bình Định ra Hà Nội biểu diễn nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Cũng trong khuôn khổ dự án, vở “Thoại Khanh - Châu Tuấn” được phục dựng và công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội, đưa bộ môn nghệ thuật được công nhận là Di sản văn hóa thế giới trở lại với công chúng Thủ đô.
Mặt khác, Viện còn tổ chức nhiều hoạt động quảng bá văn hóa truyền thống Việt Nam ra thế giới. Nhiều năm các trường đại học Mỹ mời GS Hoàng Chương sang giảng dạy về sân khấu Việt Nam và Đoàn múa rối nước mini Phan Thanh Liêm đi biểu diễn ở các nước Á, Âu. Viện còn tổ chức Đoàn nghệ thuật dân gian do GS Hoàng Chương dẫn đầu biểu diễn giao lưu tại Liên hoan Âm nhạc Quốc tế tại Tokyo (Nhật Bản)…
Trong công tác nghiên cứu, Viện được giao 5 đề tài nghiên cứu cấp Bộ, sau khi nghiệm thu đã được xuất bản thành sách và dư luận đón nhận nồng nhiệt, gồm: “Nghệ thuật múa rối nước”, “Tìm về cội nguồn quan họ”, “Cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đào Tấn”, “100 năm Nghệ thuật Cải lương” (Liên hiệp các hội Khoa học Kỹ thuật VN giao) và “Nghệ thuật Dân ca kịch Bài chòi” (Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch giao).
Đồng thời, Viện phối hợp với nhiều địa phương, ban, ngành, đơn vị tổ chức hàng trăm cuộc hội thảo khoa học; cùng Tạp chí Văn Hiến tổ chức Giải thưởng Đào Tấn thường niên nhằm vinh danh các tập thể, cá nhân có những tác phẩm sân khấu, văn học, hội họa, âm nhạc xuất sắc, đóng góp tích cực cho sự nghiệp bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống dân tộc.
Giải thưởng Đào Tấn năm 2025 vừa vinh danh 5 tập thể, 9 cá nhân, trong đó Giải thưởng Lớn được trao cho nhà viết kịch Lê Duy Hạnh.
Nuôi dưỡng từ người trẻ
Học sinh TP Nha Trang biểu diễn trích đoạn dân ca kịch 'Vụ án Vương Ngọc Hoàn' khi tham gia dự án 'Sân khấu học đường' do Cục Nghệ thuật Biểu diễn phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc tổ chức thực hiện từ năm 2003 đến 2015. Ảnh tư liệu
Một trong những thành tựu ấn tượng trong chặng đường từ khi thành lập đến nay của Viện còn là việc lập và đề nghị Chính phủ, Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục & Đào tạo cho thực hiện hai dự án lớn, được tiến hành trong nhiều năm là “Sân khấu học đường” và “Đưa văn hóa giao thông vào cộng đồng qua các phương tiện truyền thông đại chúng và các hình thức văn hóa nghệ thuật”.
Trong đó, Cục Nghệ thuật Biểu diễn phối hợp cùng Viện tổ chức thực hiện dự án “Sân khấu học đường” từ năm 2003 - 2015 tại hàng trăm trường học ở nhiều tỉnh thành cả nước. Qua đây, hàng ngàn học sinh được thụ hưởng bằng việc tiếp cận, học, thực hành biểu diễn các bộ môn nghệ thuật sân khấu truyền thống qua những trích đoạn chèo, tuồng, cải lương, dân ca kịch như: “Thị Mầu lên chùa”, “Xúy Vân giả dại”, “Thầy đồ dạy học”, “Xã Trưởng, mẹ Đốp”, “Đò đưa”, “Kim Lân biệt mẹ”, “Đổi hồn Đắc Kỷ”, “Trưng Nữ Vương”, “Triệu Quốc Trinh”, “Hộ sanh đàn”, “Hồ Nguyệt cô hoá cáo”, “Vụ án Vương Ngọc Hoàn”, “Cháu nhớ Bác Hồ”, “Trần Quốc Toản ra quân”, “Sáng mãi niềm tin”…
Từ việc trực tiếp tiếp cận rồi nhập vai với sự truyền dạy tâm huyết của nghệ nhân, nghệ sĩ, học sinh được tiếp thu những bài học sâu sắc về đạo đức lối sống, truyền thống tốt đẹp để trưởng thành cả về nhân cách.
Cùng với đó, các em hiểu hơn về giá trị của nghệ thuật sân khấu truyền thống để có ý thức trân trọng, giữ gìn, phát huy và trở thành đội ngũ khán giả trẻ, thậm chí là nguồn nhân lực mới cho các loại hình nghệ thuật sân khấu dân tộc.
Lúc sinh thời, GS Hoàng Chương, Giám đốc Viện và là thành viên ban chỉ đạo dự án chia sẻ, khi đến các trường học mới thấy được ở đó rất nhiều tiềm năng nghệ thuật, nhiều học sinh có năng khiếu văn nghệ và có lòng yêu nghệ thuật dân tộc thiết tha.
Nhưng vì sao vẫn còn đó những mối lo thế hệ trẻ quay lưng với sân khấu truyền thống. Thế nên, bằng hồi chuông của dự án “Sân khấu học đường” đã đánh thức trách nhiệm của các cơ quan chức năng cùng vào cuộc bằng những hành động thiết thực để đưa các em quay về với văn hóa truyền thống để giữ gìn và phát huy.
Ngày đó, nhiều nghệ sĩ trực tiếp tham gia tổ chức thực hiện dự án cũng chia sẻ niềm vui khi các đêm diễn tuồng, chèo, cải lương, dân ca kịch… bắt gặp những ánh mắt trẻ cùng cha mẹ đến thưởng thức.
Cùng với đó, nhiều trường tổ chức sân khấu hóa các môn học như lịch sử, giáo dục công dân hoặc các cuộc thi, cuốn hút sự tham gia của đông đảo học sinh. Nhất là, từ sự tiên phong, bền bỉ dẫn dắt suốt hơn 10 năm này, hiện nhiều địa phương trong cả nước tiếp tục triển khai dự án sân khấu học đường ngày càng thiết thực, hiệu quả.
“Trong giai đoạn mới, giai đoạn đất nước đang chuyển mình, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc cần tiếp tục thực hiện tốt đường lối chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về văn hóa văn nghệ; là hạt nhân quan trọng trong công tác bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc, đặc biệt trong việc tuyên truyền, quảng bá văn hóa Việt Nam ra quốc tế; vận dụng sáng tạo, hiệu quả văn hóa truyền thống để đưa văn hóa Việt Nam không ngừng phát triển”. Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông
Trong khuôn khổ đề án 'Phục hồi nghệ thuật Bài chòi ở Thủ đô Hà Nội' (2010 – 2011), vở 'Thoại Khanh - Châu Tuấn' được phục dựng và công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Ảnh: Bình Thanh
Lan tỏa mạnh mẽ
Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc được thành lập năm 2000, từ trăn trở: Phải làm điều gì để góp phần giữ gìn, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc trước những biểu hiện nhiều loại hình nghệ thuật bị lu mờ, mất bản sắc vì ảnh hưởng các trào lưu văn hóa bên ngoài và tác động tiêu cực trong quá trình chuyển đổi cơ chế kinh tế thị trường.
Từ những thành viên đầu tiên như GS Hoàng Chương, nhà nghiên cứu soạn giả Mịch Quang, các GS.VS Hồ Sĩ Vịnh, Hồ Tôn Trinh; GS Trường Lưu, nhà báo Nguyễn Thế Khoa…, Viện trở thành nơi hội tụ đông đảo giới tri thức khoa học xã hội văn nghệ sĩ tâm huyết với văn hóa dân tộc như các GS: Vũ Khiêu, Trần Bảng, Hoàng Châu Ký, Trần Nghĩa, Trần Văn Khê, Nguyễn Thuyết Phong, Thái Kim Lan và các NSND: Đặng Nhật Minh, Phạm Thị Thành…
Sau 25 năm xây dựng và phát triển, Viện có hàng chục đơn vị trực thuộc và hàng trăm câu lạc bộ hoạt động bảo tồn văn hóa truyền thống tại các vùng miền. Cùng với đó, Viện xây dựng, và thực hiện nhiều đề án phát huy văn hóa truyền thống, trong đó nổi bật là đề án “Phục hồi nghệ thuật Bài chòi ở thủ đô Hà Nội” (2010 – 2011), đưa đoàn nghệ sĩ bài chòi dân gian Bình Định ra Hà Nội biểu diễn nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội.
Cũng trong khuôn khổ dự án, vở “Thoại Khanh - Châu Tuấn” được phục dựng và công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội, đưa bộ môn nghệ thuật được công nhận là Di sản văn hóa thế giới trở lại với công chúng Thủ đô.
Mặt khác, Viện còn tổ chức nhiều hoạt động quảng bá văn hóa truyền thống Việt Nam ra thế giới. Nhiều năm các trường đại học Mỹ mời GS Hoàng Chương sang giảng dạy về sân khấu Việt Nam và Đoàn múa rối nước mini Phan Thanh Liêm đi biểu diễn ở các nước Á, Âu. Viện còn tổ chức Đoàn nghệ thuật dân gian do GS Hoàng Chương dẫn đầu biểu diễn giao lưu tại Liên hoan Âm nhạc Quốc tế tại Tokyo (Nhật Bản)…
Trong công tác nghiên cứu, Viện được giao 5 đề tài nghiên cứu cấp Bộ, sau khi nghiệm thu đã được xuất bản thành sách và dư luận đón nhận nồng nhiệt, gồm: “Nghệ thuật múa rối nước”, “Tìm về cội nguồn quan họ”, “Cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Đào Tấn”, “100 năm Nghệ thuật Cải lương” (Liên hiệp các hội Khoa học Kỹ thuật VN giao) và “Nghệ thuật Dân ca kịch Bài chòi” (Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch giao).
Đồng thời, Viện phối hợp với nhiều địa phương, ban, ngành, đơn vị tổ chức hàng trăm cuộc hội thảo khoa học; cùng Tạp chí Văn Hiến tổ chức Giải thưởng Đào Tấn thường niên nhằm vinh danh các tập thể, cá nhân có những tác phẩm sân khấu, văn học, hội họa, âm nhạc xuất sắc, đóng góp tích cực cho sự nghiệp bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa nghệ thuật truyền thống dân tộc.
Giải thưởng Đào Tấn năm 2025 vừa vinh danh 5 tập thể, 9 cá nhân, trong đó Giải thưởng Lớn được trao cho nhà viết kịch Lê Duy Hạnh.
Nuôi dưỡng từ người trẻ
Học sinh TP Nha Trang biểu diễn trích đoạn dân ca kịch 'Vụ án Vương Ngọc Hoàn' khi tham gia dự án 'Sân khấu học đường' do Cục Nghệ thuật Biểu diễn phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc tổ chức thực hiện từ năm 2003 đến 2015. Ảnh tư liệu
Một trong những thành tựu ấn tượng trong chặng đường từ khi thành lập đến nay của Viện còn là việc lập và đề nghị Chính phủ, Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục & Đào tạo cho thực hiện hai dự án lớn, được tiến hành trong nhiều năm là “Sân khấu học đường” và “Đưa văn hóa giao thông vào cộng đồng qua các phương tiện truyền thông đại chúng và các hình thức văn hóa nghệ thuật”.
Trong đó, Cục Nghệ thuật Biểu diễn phối hợp cùng Viện tổ chức thực hiện dự án “Sân khấu học đường” từ năm 2003 - 2015 tại hàng trăm trường học ở nhiều tỉnh thành cả nước. Qua đây, hàng ngàn học sinh được thụ hưởng bằng việc tiếp cận, học, thực hành biểu diễn các bộ môn nghệ thuật sân khấu truyền thống qua những trích đoạn chèo, tuồng, cải lương, dân ca kịch như: “Thị Mầu lên chùa”, “Xúy Vân giả dại”, “Thầy đồ dạy học”, “Xã Trưởng, mẹ Đốp”, “Đò đưa”, “Kim Lân biệt mẹ”, “Đổi hồn Đắc Kỷ”, “Trưng Nữ Vương”, “Triệu Quốc Trinh”, “Hộ sanh đàn”, “Hồ Nguyệt cô hoá cáo”, “Vụ án Vương Ngọc Hoàn”, “Cháu nhớ Bác Hồ”, “Trần Quốc Toản ra quân”, “Sáng mãi niềm tin”…
Từ việc trực tiếp tiếp cận rồi nhập vai với sự truyền dạy tâm huyết của nghệ nhân, nghệ sĩ, học sinh được tiếp thu những bài học sâu sắc về đạo đức lối sống, truyền thống tốt đẹp để trưởng thành cả về nhân cách.
Cùng với đó, các em hiểu hơn về giá trị của nghệ thuật sân khấu truyền thống để có ý thức trân trọng, giữ gìn, phát huy và trở thành đội ngũ khán giả trẻ, thậm chí là nguồn nhân lực mới cho các loại hình nghệ thuật sân khấu dân tộc.
Lúc sinh thời, GS Hoàng Chương, Giám đốc Viện và là thành viên ban chỉ đạo dự án chia sẻ, khi đến các trường học mới thấy được ở đó rất nhiều tiềm năng nghệ thuật, nhiều học sinh có năng khiếu văn nghệ và có lòng yêu nghệ thuật dân tộc thiết tha.
Nhưng vì sao vẫn còn đó những mối lo thế hệ trẻ quay lưng với sân khấu truyền thống. Thế nên, bằng hồi chuông của dự án “Sân khấu học đường” đã đánh thức trách nhiệm của các cơ quan chức năng cùng vào cuộc bằng những hành động thiết thực để đưa các em quay về với văn hóa truyền thống để giữ gìn và phát huy.
Ngày đó, nhiều nghệ sĩ trực tiếp tham gia tổ chức thực hiện dự án cũng chia sẻ niềm vui khi các đêm diễn tuồng, chèo, cải lương, dân ca kịch… bắt gặp những ánh mắt trẻ cùng cha mẹ đến thưởng thức.
Cùng với đó, nhiều trường tổ chức sân khấu hóa các môn học như lịch sử, giáo dục công dân hoặc các cuộc thi, cuốn hút sự tham gia của đông đảo học sinh. Nhất là, từ sự tiên phong, bền bỉ dẫn dắt suốt hơn 10 năm này, hiện nhiều địa phương trong cả nước tiếp tục triển khai dự án sân khấu học đường ngày càng thiết thực, hiệu quả.
“Trong giai đoạn mới, giai đoạn đất nước đang chuyển mình, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc cần tiếp tục thực hiện tốt đường lối chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về văn hóa văn nghệ; là hạt nhân quan trọng trong công tác bảo tồn, phát huy văn hóa dân tộc, đặc biệt trong việc tuyên truyền, quảng bá văn hóa Việt Nam ra quốc tế; vận dụng sáng tạo, hiệu quả văn hóa truyền thống để đưa văn hóa Việt Nam không ngừng phát triển”. Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông
