'Ngựa về phố': Câu chuyện văn hóa Tây Nguyên giữa lòng Hà Nội

Trưng bày “Ngựa về phố” đưa hình tượng ngựa gỗ dân gian Tây Nguyên hiện diện giữa không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám, kể câu chuyện về con người, đời sống và bản sắc cao nguyên giữa lòng Hà Nội.

Vẻ đẹp của sự tự do, không khuôn mẫu

Ngày 8/1, trưng bày chuyên đề “Ngựa về phố” chính thức khai mạc tại Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, mở đầu chuỗi hoạt động văn hóa chào xuân Bính Ngọ 2026. Hình tượng ngựa vốn biểu trưng cho sức sống và khát vọng chinh phục, hiện diện như một điểm nhấn giao thoa văn hóa đặc biệt giữa mảnh đất đại ngàn Tây Nguyên và kinh thành Thăng Long.

TS Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu - Quốc Tử Giám, cho biết “Ngựa về phố” là hoạt động văn hóa mở đầu năm 2026, mang ý nghĩa lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh xã hội hiện đại. Việc lựa chọn Văn Miếu - Quốc Tử Giám làm không gian trưng bày không chỉ mang tính biểu tượng, mà còn gợi mở nhiều liên tưởng.

“Ngựa là loài vật gắn với hành trình, sự kiên trì và chí tiến thủ được đặt giữa nơi tôn vinh trí tuệ, học vấn và tinh thần lập thân, lập nghiệp của người Việt. Chính sự gặp gỡ này đã tạo nên một không gian văn hóa giàu chiều sâu, nơi truyền thống không đứng yên mà tiếp tục chuyển động, đối thoại và tái sinh trong đời sống hôm nay”, TS Lê Xuân Kiêu cho hay.

Điểm nhấn quan trọng của “Ngựa về phố” là các tác phẩm điêu khắc gỗ của nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm - người đã dành nhiều thập kỷ gắn bó với việc nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và giới thiệu văn hóa Tây Nguyên. Với ông, Tây Nguyên không chỉ là đối tượng nghiên cứu, mà là một không gian sống, một miền ký ức và cảm xúc được tích lũy qua năm tháng.

Nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm từng tham gia nhiều trưng bày, triển lãm chuyên đề trong và ngoài nước, góp phần đưa những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất cao nguyên đến gần hơn với công chúng. Trong trưng bày “Ngựa về phố”, những trải nghiệm ấy được kết tinh thành các tác phẩm điêu khắc gỗ mộc mạc nhưng giàu sức gợi.

Nghề làm tượng gỗ dân gian là một trong những nghề truyền thống quan trọng của người Tây Nguyên, bên cạnh các nghề thủ công lâu đời như đan lát, rèn, dệt thổ cẩm hay nấu rượu cần. Tượng gỗ hiện diện rộng rãi trong đời sống cộng đồng, từ sinh hoạt thường nhật đến không gian tín ngưỡng, lễ hội, phản ánh quan niệm của con người về vũ trụ, về vòng đời và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Không giống nhiều loại hình nghệ thuật khác, tượng gỗ Tây Nguyên mang vẻ đẹp bản năng, trực tiếp, gắn chặt với đời sống tinh thần của cộng đồng.

Theo nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm, nghề làm tượng gỗ dân gian Tây Nguyên không được truyền dạy qua trường lớp hay giáo trình chính quy. Nghề được trao truyền từ người này sang người khác bằng cảm hứng, bằng trải nghiệm sống và bằng sự sáng tạo cá nhân.

Người học nghề không chỉ học cách cầm đục, cầm rìu, mà học cách quan sát đời sống, cảm nhận con người và thiên nhiên xung quanh. Chính phương thức trao truyền ấy đã tạo cho tượng gỗ Tây Nguyên sức sống riêng, tự do, phóng khoáng, không khuôn mẫu rập khuôn. Mỗi pho tượng là một dấu ấn cá nhân rõ nét của người tạo tác.

Nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm trực tiếp tạc tượng tại không gian trưng bày.

“Xem” và “chạm” vào bản sắc Tây Nguyên

Trong trưng bày “Ngựa về phố”, những tác phẩm điêu khắc ngựa bằng chất liệu gỗ của Đặng Minh Tâm gây ấn tượng mạnh với công chúng bởi hình thức mộc mạc và tinh thần phóng khoáng. Các tác phẩm giữ nguyên dấu đục, nét tạc thô ráp, không sơn phết, không che giấu vân gỗ tự nhiên.

Sự thô mộc ấy không phải là sự giản lược ngẫu nhiên, mà là lựa chọn có ý thức nhằm giữ lại trọn vẹn tinh thần dân gian và bản chất chân thực của chất liệu. Qua những khối gỗ tưởng chừng vô tri, hình tượng ngựa hiện lên sống động, giàu biểu cảm, khi trầm mặc, khi chuyển động, khi gần gũi đời thường, khi lại mang tính biểu trưng.

Mỗi dáng ngựa là một trạng thái, một lát cắt của đời sống. Có những chú ngựa đứng yên, gợi cảm giác suy tư, có những chú ngựa đang chuyển mình, mang theo nhịp điệu của hành trình. Không có tác phẩm nào giống nhau, bởi mỗi khúc gỗ là một hình dáng riêng, mỗi cảm xúc của người nghệ nhân là một thế giới khác biệt. Chính sự không lặp lại ấy làm nên “đàn ngựa” phản ánh tinh thần tự do và phóng khoáng của văn hóa Tây Nguyên.

Không chỉ giới hạn ở điêu khắc gỗ dân gian, “Ngựa về phố” còn mở rộng không gian qua việc giới thiệu các tác phẩm hội họa, sắp đặt nghệ thuật và tư liệu liên quan đến hình tượng ngựa trong đời sống, lịch sử và văn hóa Việt Nam. Những góc nhìn đương đại về ngựa được đặt cạnh các tác phẩm dân gian, tạo nên sự giao thoa giữa truyền thống và sáng tạo mới.

Một số hoạt động trải nghiệm trực quan, như nghệ nhân tạc tượng ngựa ngay tại không gian trưng bày, đã thu hút sự chú ý của đông đảo khách tham quan, đặc biệt là du khách quốc tế, giúp công chúng không chỉ “xem”, mà còn “chạm” vào quá trình sáng tạo.

Những chú ngựa được tạo hình sinh động, mang đậm văn hóa và màu sắc Á Đông.

Nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm hi vọng, thông qua trưng bày, công chúng trong nước và quốc tế sẽ hiểu sâu hơn về con người, đời sống và văn hóa Tây Nguyên, qua đó góp phần khôi phục, bảo tồn và phát huy nghề làm tượng gỗ dân gian - một di sản giàu bản sắc nhưng đang đứng trước nhiều thách thức trong bối cảnh hiện đại hóa.

Diễn ra trong những ngày đầu năm mới, “Ngựa về phố” để lại dấu ấn như một sự kiện văn hóa ý nghĩa, mang đến cho công chúng những trải nghiệm thẩm mỹ độc đáo và những suy ngẫm sâu sắc về bản sắc văn hóa.

Khi những chú ngựa gỗ mộc mạc của cao nguyên hiện diện giữa lòng Hà Nội, đó không chỉ là hành trình “về phố” của một hình tượng nghệ thuật, mà còn là hành trình lan tỏa văn hóa của những bản sắc từ núi rừng Tây Nguyên đến với phố thị kinh đô.

“Các tác phẩm trong “Ngựa về phố” đều mang đường nét điêu khắc đặc trưng của Tây Nguyên - giữ nguyên nét đục, nét tạc, không làm bóng, không sơn phết. Đó là cách thể hiện bản chất ngay thẳng, trung thực của con người Tây Nguyên. Chính vì thế, không có con ngựa nào giống nhau. Mỗi tác phẩm là một cá tính, một cảm xúc riêng, thể hiện sự tự do trong sáng tạo và sự đa dạng trong văn hóa của từng tộc người”, nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm cho biết.

Vẻ đẹp của sự tự do, không khuôn mẫu

“Xem” và “chạm” vào bản sắc Tây Nguyên

“Các tác phẩm trong “Ngựa về phố” đều mang đường nét điêu khắc đặc trưng của Tây Nguyên - giữ nguyên nét đục, nét tạc, không làm bóng, không sơn phết. Đó là cách thể hiện bản chất ngay thẳng, trung thực của con người Tây Nguyên. Chính vì thế, không có con ngựa nào giống nhau. Mỗi tác phẩm là một cá tính, một cảm xúc riêng, thể hiện sự tự do trong sáng tạo và sự đa dạng trong văn hóa của từng tộc người”, nhà nghiên cứu Đặng Minh Tâm cho biết.