Người trẻ tìm về tranh dân gian: Công trình của học giả Pháp gây sốt trở lại

2026/03/22 16:43

GD&TĐ - Tranh dân gian Việt Nam từng hiện diện phổ biến trong đời sống, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết.

Đầu năm 2026, thị trường xuất bản chứng kiến sự trở lại của cuốn sách “Tranh dân gian Việt Nam: Sưu tầm và nghiên cứu” - một công trình học thuật ra đời từ hơn nửa thế kỷ trước.

Tranh Tết xưa trở thành “bảo tàng trên giấy”

Việc công trình nghiên cứu của học giả Maurice Durand (Viện Viễn Đông Bác cổ - EFEO) liên tục được tái bản và thu hút sự quan tâm của độc giả không chỉ là câu chuyện của một ấn phẩm học thuật, mà còn phản ánh xu hướng của bạn đọc trẻ trong việc tìm lại và nhận diện di sản văn hóa truyền thống.

Tranh dân gian Việt Nam từng hiện diện phổ biến trong đời sống, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết. Những bức tranh in thủ công, được bán dạo trên phố hoặc tại các cửa hàng nhỏ, vừa mang ý nghĩa trang trí, vừa chứa đựng những thông điệp chúc tụng, tín ngưỡng và đạo lý. Tuy nhiên, chính tính chất “ngắn hạn” khi tranh thường chỉ được sử dụng trong một mùa rồi thay mới, khiến nhiều dòng tranh dần mai một, thậm chí thất truyền.

Trong hoàn cảnh ấy, công trình của Maurice Durand mang ý nghĩa đặc biệt. Là người từng gắn bó với Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội, ông đã dành nhiều năm sưu tầm tranh dân gian từ những năm 1940. Năm 1956, khi rời Việt Nam, ông mang theo tất cả các bức tranh sưu tập được sang Pháp. Sau khi qua đời, bộ sưu tập này được gia đình hiến tặng lại cho EFEO, trở thành nguồn tư liệu quý hiếm.

Xuất bản lần đầu năm 1960 tại Pháp, công trình nhanh chóng gây tiếng vang trong giới nghiên cứu. Nhưng phải gần 60 năm sau, vào dịp Tết 2018 khi được chuyển ngữ và tái bản tại Việt Nam, những giá trị ấy mới thực sự được công chúng trong nước tiếp cận, đưa công trình trở thành một “bảo tàng trên giấy”, lưu giữ những hình ảnh vốn không được tạo ra để tồn tại lâu dài.

Giá trị của “Tranh dân gian Việt Nam: Sưu tầm và nghiên cứu” không chỉ nằm ở quy mô trên 400 bức tranh, mà còn ở cách tiếp cận mang tính hệ thống. MauriceDurand không dừng lại ở việc sưu tầm, mà còn phân tích kỹ thuật làm tranh, phân loại các dòng tranh, giải mã hệ thống biểu tượng và đặt chúng trong bối cảnh văn hóa - lịch sử cụ thể.

Ấn bản hiện nay do Marcus Durand và Philippe Papin biên soạn, Nguyễn Thị Hiệp và Olivier Tessier dịch và giới thiệu, tiếp tục kế thừa tinh thần đó. Tác phẩm giữ nguyên hệ thống chữ Hán và chữ Nôm, với dung lượng hơn 452 trang và khoảng 473 bức tranh, được phân chia thành các nhóm chủ đề từ đời sống thường nhật, tín ngưỡng đến lịch sử và văn học.

Cách tổ chức này cho thấy tranh dân gian không chỉ là sản phẩm tạo hình, mà còn là một hệ thống ký hiệu văn hóa. Những hình ảnh quen thuộc từ hoa lá, động vật đến các tích truyện dân gian đều mang những tầng nghĩa biểu trưng, phản ánh thế giới quan và khát vọng của người Việt trong xã hội truyền thống.

Hành trình của công trình không chỉ là câu chuyện học thuật, mà còn mang màu sắc cá nhân sâu sắc. Ông Marcus Durand - con trai học giả Maurice Durand, từng có tuổi thơ gắn bó với những bức tranh Tết rực rỡ trong ngôi nhà tại Hà Nội. Theo ông, những hình ảnh ấy không chỉ là vật trang trí, mà là một phần ký ức sống động về đời sống văn hóa Việt Nam.

Nhiều năm sau, trong một lần tình cờ tại thư viện ở Paris, ông bắt gặp lại những bức tranh quen thuộc của cha mình. Từ trải nghiệm đó, ông cùng các nhà nghiên cứu tiến hành tập hợp, phục dựng và đưa bộ sưu tập trở lại với công chúng. Việc công trình được xuất bản tại Việt Nam không chỉ là một sự kiện học thuật, mà còn là hành trình đưa hình ảnh văn hóa trở về đúng không gian mà chúng thuộc về.

Thời xưa, tranh dân gian được bày bán rộng rãi vào dịp Tết.

Người trẻ lùng mua, sách học thuật “cháy hàng”

Công trình của Maurice Durand được độc giả Việt Nam nhiệt tình đón nhận, bởi vậy cuốn sách liên tục được tái bản vào các năm 2020 và 2023, gần đây nhất là bản tái bản lần thứ ba do NXB Tổng hợp TPHCM thực hiện, cho thấy sức sống bền lâu của một công trình học thuật tưởng chừng chỉ dành cho giới nghiên cứu.

Trên các hội nhóm review sách, “Tranh dân gian Việt Nam: Sưu tầm và nghiên cứu” liên tục được đưa ra bàn luận bởi “cháy hàng”. Một phần lý do nằm ở xu hướng tìm lại bản sắc văn hóa trong bối cảnh hiện đại.

Khi xã hội ngày càng phát triển, nhu cầu nhận diện những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc trở nên cấp thiết hơn. Những công trình như của Maurice Durand vì thế không chỉ mang ý nghĩa lưu trữ, mà còn đóng vai trò như “chìa khóa” giúp giải mã quá khứ.

Bên cạnh đó, sự nâng cấp về hình thức, đặc biệt là việc in màu, cải tiến bố cục đã giúp cuốn sách tiếp cận rộng rãi hơn với bạn đọc. Không chỉ các nhà nghiên cứu, nhiều độc giả trẻ, nghệ sĩ, nhà thiết kế cũng tìm thấy ở đó nguồn cảm hứng sáng tạo. Việc tác phẩm từng được vinh danh tại Giải thưởng Sách Quốc gia Việt Nam cũng khẳng định giá trị của công trình, đồng thời góp phần đưa tác phẩm đến gần hơn với đời sống văn hóa đương đại.

Theo các nhà nghiên cứu, tranh dân gian Việt Nam từng tồn tại với nhiều dòng khác nhau như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng hay làng Sình. Tuy nhiên, không phải tất cả đều còn hiện diện trong đời sống hiện đại nên việc lưu giữ và nghiên cứu những tư liệu của Maurice Durand có ý nghĩa đặc biệt trong việc phục hồi và phát huy giá trị di sản.

Từ những bức tranh từng được bán dạo trên phố Hà Nội, đến một công trình nghiên cứu xuất bản tại Pháp, rồi trở lại Việt Nam trong diện mạo mới, hành trình của “Tranh dân gian Việt Nam: Sưu tầm và nghiên cứu” là hành trình của một di sản từng băng sương giãi nguyệt, đi qua thời gian. Và chính trong sự trở lại ấy, cuốn sách không chỉ kể lại câu chuyện quá khứ, mà còn mở ra cách nhìn mới về việc gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa trong kỷ nguyên hội nhập.

“Maurice Durand là nhà nghiên cứu đầu tiên quan tâm đến tranh dân gian Việt Nam từ góc nhìn khoa học, và tiến hành sưu tầm trong nhiều năm. Đó là bộ sưu tập lớn nhất mà chúng tôi biết về tranh dân gian Việt Nam. Bộ sưu tập này đặc biệt vì chúng được bảo quản rất tốt, gần như nguyên vẹn. Mặt khác, chủ đề tranh rất rộng lớn, đề cập đến mọi khía cạnh trong đời sống của người Việt Nam xưa”, ông Olivier Tessier - Trưởng Đại diện Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại TPHCM, cho biết.

Ông Marcus Durand - con trai học giả Maurice Durand và TS Nguyễn Thị Hiệp.

Tranh Tết xưa trở thành “bảo tàng trên giấy”

Người trẻ lùng mua, sách học thuật “cháy hàng”

“Maurice Durand là nhà nghiên cứu đầu tiên quan tâm đến tranh dân gian Việt Nam từ góc nhìn khoa học, và tiến hành sưu tầm trong nhiều năm. Đó là bộ sưu tập lớn nhất mà chúng tôi biết về tranh dân gian Việt Nam. Bộ sưu tập này đặc biệt vì chúng được bảo quản rất tốt, gần như nguyên vẹn. Mặt khác, chủ đề tranh rất rộng lớn, đề cập đến mọi khía cạnh trong đời sống của người Việt Nam xưa”, ông Olivier Tessier - Trưởng Đại diện Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại TPHCM, cho biết.

Chia sẻ