Thấy nó bần thần, mẹ liền trấn an, mẹ ở một mình quen rồi, không sao đâu con...
Nói rồi, mẹ nở nụ cười thật tươi và cất câu hát chèo quen thuộc: “Đào liễu có một mình, em đi đâu hỡi cô nàng ơi. Đào liễu có một mình, ấy kìa hai vai, vai còn gánh nặng mà để nhật trình đường xa...”.
Mỗi khi cất tiếng hát, dường như mẹ trở về với tuổi mười tám, đôi mươi: Mắt lóng lánh, má khẽ ửng hồng. Nhất là chất giọng trong veo và cao vút của mẹ không hề phôi phai theo mấy mươi năm bươn chải gió sương.
Chỉ cần vậy là mẹ đã “ru ngủ” được con tim hay thấp thỏm, âu lo mẹ buồn và trống vắng giữa gian nhà mênh mông nay vắng bóng bố của nó. Cũng bởi, nó vô cùng say mê tiếng hát của mẹ, dẫu chưa một lần được luyện thanh nhưng luôn vút cao và trong vắt.
Thuở lên ba, lên năm là những câu hát ru ngọt ngào từ ca dao: “Con cò mày đi ăn đêm/ Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao/ Ông ơi ông vớt tôi nao/ Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng...”; rồi cả tiếng lòng thổn thức của nàng Kiều: “Buồn trông cửa bể chiều hôm/ Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa/ Buồn trông ngọn nước mới sa/ Hoa trôi man mác biết là về đâu...”.
Thực ra hồi ấy, đám trẻ con như nó làm sao có thể hiểu ý nghĩa của những câu ca dao, lời thơ ấy, vậy nhưng đó vẫn là “mồi dẫn” không thể thiếu để chúng bước vào giấc ngủ yên bình. Và rồi cứ thế từng lời ru của mẹ bồi đắp dần tâm hồn văn chương, thơ phú, khởi nguồn cho những bước trưởng thành ngày sau của đàn con.
Khi các con của mẹ tới tuổi cập kê, mẹ bắt đầu hát những làn điệu chèo quê hương, từ đào liễu, đò đưa, sử rầu đến lới lơ, luyện năm cung, quân tử vu dịch, tò vò… Mẹ thuộc rất nhiều và luôn hát say sưa mỗi khi có thể. Nhất là vào ngày mưa gió, không thể chạy chợ đường xa (sau khi nghỉ hưu) là mẹ cất tiếng hát làm cho mưa bớt sầu, lòng các con thơ thới. Có lúc cao hứng, mẹ còn điệu đà uốn tay múa làm đàn con không khỏi bật cười.
Cũng vì, bàn tay mẹ suốt mấy mươi năm bắt gạch ra lò rồi tất tưởi gánh gồng chợ búa thì thô ráp, sạm đen chứ làm sao có thể nuột nà như bàn tay nghệ sĩ chuyên nghiệp. Vậy mà, những ngón tay ấy vẫn đủ dẻo để uốn đều, họa theo câu hát, khiến “khán giả” gật gù và tưởng thưởng bằng tràng pháo tay không dứt. Đó cũng là lúc mẹ cười vui hơn bao giờ hết và dễ dàng kể chuyện giấc mơ của mình.
Quê mẹ ở ven biển. Giờ biển đã lùi xa hàng cây số chứ ngày nhỏ đêm đêm mẹ vẫn có thể nghe tiếng sóng vỗ xào xạc. Bởi nhà nghèo, đông anh chị em nên dù tất cả đều phải vất vả bươn chải sớm cào don, bắt vọp, ngán; trưa đồng cát ngô khoai, lạc đậu… nhưng vẫn bữa đói, bữa no.
Dẫu vậy, mẹ vẫn luôn cất tiếng hát thánh thót từ biển xa đến đồng gần và trong lòng đau đáu chuyện làm thế nào để được đi học rồi thoát ly ruộng đồng, biển cả đói nghèo quắt quay. Điều này mẹ gọi là giấc mơ không tưởng vì mẹ hiểu hoàn cảnh thời chiến đầy khó khăn lúc ấy (khoảng cuối những năm 1950 đầu những năm 1960). Vậy nhưng, thật kỳ diệu khi mẹ vẫn có thể đi tới bằng tất cả khát khao, lòng quyết tâm.
Và trong hành trình tìm học cái chữ rồi đi làm công nhân đầy gian nan ấy, mẹ luôn cất tiếng hát cho mình rồi sau này là cho những đứa con của mẹ như thế. Riêng mùa Xuân năm trước mẹ bất ngờ hát bài của riêng mình trong bao niềm hân hoan: “Ai về qua xã Thụy Bình/ Ngắm xem đồng ruộng nghĩa tình quê ta/ Càng nhìn càng ngắm càng say/ Cùng chung tiếng hát thêm vui lòng người…”.
Mẹ đỏ ửng đôi má khi hé lộ với các con rằng mỗi khi nhổ cỏ, bắt sâu cho cây cối trong vườn là mẹ ngẫm nghĩ và đặt lời. Cũng phải mất khá lâu mẹ mới có thể hoàn thành bài hát. Điều thú vị là việc soạn lời ấy được mẹ ghi nhớ ngay chứ không chép vào trang giấy. Với mẹ, nhiều việc có thể quên nhưng riêng những câu chuyện cổ tích, làn điệu chèo thì lúc nào cũng thuộc nằm lòng.
Cũng bởi, rất nhiều truyện, câu hát mẹ từng kể và hát cho chị em nó nghe hồi bé giờ không ai có thể nhớ vậy nhưng mẹ vẫn làu làu. Thế nên, đàn con của mẹ hay ví mẹ là kho truyện, kho bài hát chèo, ai cần cứ hỏi là có. Với bài hát mẹ soạn lời, dù mẹ một mực bảo rằng đơn giản chỉ là tấm tình của mẹ với quê hương nhưng mỗi lời cũng tình tứ, bâng khuâng nhiều lắm.
Mùa Xuân năm nay lẻ bóng, mẹ hát nhiều hơn. Mẹ hát điệu lới lơ lúc đạp xe tới chợ: “Ta đi đi chợ dốc/ để về ngồi gốc gốc cây đa// Thấy cô cô này thấy cô cô bán rượu/ mặc áo nâu già, cô lại lại thắt dây dưng xanh…”.
Lúc làm vườn mẹ hát điệu sa lệch bằng: “Giăng khuyết sao giăng lại tròn/ Con gái là tơ quá lứa mà để mất giòn khéo mất giòn ơ không xinh…”. Đón mùa Xuân đến bên hiên thì mẹ hát điệu du xuân, dương xuân rồi nón thúng quai thao: “Nón thúng quai thao ngày em đi tình em đội cái nón quai thao mà chứ có ngày về nón xứ Nghệ mà để ước ao thời cái nón ba tầm…”.
Những câu hát ấy của mẹ an ủi lòng nhớ thương và nâng bước cho nó thêm mạnh mẽ tiếp tục bước vào hành trình mới của mùa Xuân. Mẹ vẫn ở đó chờ con trở về và cất tiếng hát…
