Từ chiến trường đến “bảo tàng” trong nhà
Trong căn nhà tại phường Linh Xuân (TPHCM), ông Lâm Xuân Quang dành trọn một tầng rộng khoảng 300m2 để xây dựng “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh”. Ít ai biết, phía sau không gian ấy là hành trình gần nửa thế kỷ âm thầm sưu tầm, chắt chiu từng tư liệu, hình ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh - bắt đầu từ một cơ duyên nơi chiến trường khốc liệt.
Sinh năm 1955 tại Trà Vinh (cũ), ông Quang đi bộ đội từ năm 14 tuổi, tham gia chiến đấu tại chiến trường miền Đông Nam Bộ. Nhớ lại những năm tháng ấy, ông kể phong trào cách mạng sục sôi, giặc càn quét, đốt phá làng mạc khiến lớp thanh niên hừng hực khí thế lên đường với mong muốn góp phần giải phóng miền Nam, mang lại bình yên cho dân tộc.
Ký ức sâu đậm nhất với ông là mùa Xuân năm 1969, khi đang ở chiến trường miền Đông, ông được nghe Bác chúc Tết qua radio. Giữa bom đạn khốc liệt, giọng đọc trầm ấm, hùng hồn của Người như tiếp thêm niềm tin và ý chí sắt đá cho những người lính trẻ.
Trước đó, ông đã thuộc lòng bài thơ chúc Tết năm Bính Ngọ 1966 của Bác. Những câu thơ nhắc đến các địa danh Dầu Tiếng, Bầu Bàng, Plei Me, Đà Nẵng - nơi gắn liền với chiến công và cả sự hy sinh của đồng đội - cứ thế thấm sâu vào tâm khảm.
“Nghe giọng Bác, tôi thấy thiêng liêng và vĩ đại quá. Tự nhiên thôi thúc lòng mình phải làm một điều gì đó để tôn kính và nhớ ơn Người”, ông Quang chia sẻ. Chính từ khoảnh khắc ấy, hạt mầm ý tưởng đã được gieo vào tâm trí người chiến sĩ trẻ.
Những năm tháng chiến đấu không chỉ in dấu bằng chiến công mà còn bằng mất mát. Ông kể về trận Dầu Tiếng, nơi ta giành thắng lợi lớn nhưng đồng đội hy sinh dọc tuyến hành quân. Hình ảnh ấy khiến ông càng thấm thía giá trị của độc lập, tự do và những điều Bác căn dặn về lý tưởng cách mạng.
Năm 1972, ông cùng nhiều thanh niên đi bộ dọc tuyến đường Trường Sơn ra Bắc học, chuẩn bị lực lượng kế thừa cho cách mạng. Chuyến đi kéo dài hơn ba tháng, mỗi đoàn khoảng 30 người. Đó không chỉ là hành trình địa lý mà còn là hành trình bồi đắp lý tưởng. Theo ông, việc được Đảng và Nhà nước phân công đi học chính là thực hiện tư tưởng kế thừa cách mạng mà Bác Hồ luôn nhấn mạnh.
Sau ngày đất nước thống nhất, trở về đời thường, ông Quang vẫn giữ thói quen lặng lẽ ghi chép, sưu tầm những câu nói, bài viết, hình ảnh về Bác. Nghe ở đâu có tư liệu liên quan đến Người, ông đều tìm đến. Có khi là một bài báo cũ, một cuốn sách trong kho, hay chỉ vài câu phát biểu trên truyền hình, ông đều nâng niu lưu giữ.
Để học theo đức tính tiết kiệm, ông tận dụng những tờ lịch cũ để ghi lại câu nói hay của Bác. “Bác dạy ‘Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư’. Đó là nền tảng của đời sống mới, là phẩm chất trung tâm của đạo đức cách mạng mà tôi luôn cố gắng học theo”, ông bày tỏ.
Gần 50 năm ấp ủ, đến năm 2018, khi sửa lại căn nhà đang ở, ông quyết định dành trọn một tầng lầu để biến ước mơ thành hiện thực. Sau 6 tháng, không gian trưng bày được hoàn thiện với hàng trăm hình ảnh, tư liệu sưu tầm từ nhiều nguồn, chủ yếu qua sách báo và trải nghiệm của chính ông. Dọc hai bên tường là những hình ảnh lịch sử được tái hiện sinh động, từ chiến dịch Điện Biên Phủ, tuyến đường Trường Sơn đến khoảnh khắc xe tăng húc đổ cổng Dinh Độc Lập trưa 30/4/1975. Với ông Quang, đó không chỉ là tư liệu lịch sử mà còn là ký ức của một thế hệ, là tài sản vô giá của cuộc đời.
Điều đặc biệt, Không gian văn hóa Hồ Chí Minh không khép kín trong phạm vi gia đình. Ông mở cửa tự do, sẵn sàng đón học sinh, sinh viên, đoàn viên và cả du khách quốc tế đến tham quan, tìm hiểu về cuộc đời và tư tưởng của Bác. Ở tuổi ngoài 70, người cựu chiến binh vẫn ngày ngày lặng lẽ chăm chút từng hiện vật. Với ông, đó không chỉ là sự tri ân mà còn là cách giữ lửa lý tưởng, để ký ức chiến trường năm xưa và hình ảnh vị lãnh tụ kính yêu tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau.
Trong không gian này, người xem có cảm giác như bước vào hành trình ngược dòng lịch sử. Ở vị trí trung tâm là mô hình quả địa cầu lớn, tái hiện những chặng đường bôn ba của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ bến Nhà Rồng năm 1911 qua nhiều châu lục, quốc gia trước khi trở về lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Những mốc thời gian, địa danh được đánh dấu rõ ràng, giúp người xem hình dung hành trình tìm đường cứu nước không chỉ là câu chuyện của một con người mà còn là hành trình của khát vọng dân tộc. Dọc theo các bức tường là hệ thống hình ảnh, tư liệu được sắp đặt theo dòng thời gian: Kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và đại thắng mùa Xuân 1975.
Một góc không gian được ông Quang dày công tái hiện hình ảnh hang Pác Bó (Cao Bằng) với mô hình suối, núi đá, bàn làm việc mộc mạc - nơi Bác từng sống và làm việc trong những ngày đầu trở về Tổ quốc năm 1941. Mô hình giúp người xem hình dung điều kiện hoạt động cách mạng đầy gian khó trong buổi đầu.
Ở một góc khác là chiếc radio mô phỏng, hiện vật gợi nhớ khoảnh khắc ông Quang lần đầu nghe giọng Bác chúc Tết giữa chiến trường. Âm thanh phát ra không chỉ là lời thơ mà còn như kéo người nghe trở về một thời khói lửa, nơi niềm tin được thắp lên từ giọng nói trầm ấm, thiêng liêng.
Toàn bộ không gian không cầu kỳ về hình thức nhưng đậm đặc cảm xúc và ký ức. Mỗi bức ảnh, mỗi hiện vật đều được nâng niu như một phần đời. Với ông Quang, đó không chỉ là nơi trưng bày tư liệu mà còn là “hành trình sống lại lịch sử”, để người bước vào có thể nhìn thấy, cảm nhận và suy ngẫm về di sản mà Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho dân tộc.
Ấp ủ “Quảng trường di sản Hồ Chí Minh”
Nếu “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” trong căn nhà riêng là tâm nguyện đã thành hình, thì trong suy nghĩ của ông Lâm Xuân Quang vẫn còn một ước mong lớn: Thành phố mang tên Bác sẽ có một không gian tầm vóc như quảng trường để lưu giữ và lan tỏa di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đặc biệt nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập nước (1945 - 2045). Ý tưởng ấy, theo ông, không đến từ một khoảnh khắc bộc phát mà được bồi đắp suốt gần nửa thế kỷ tìm hiểu, sưu tầm và chiêm nghiệm về cuộc đời, tư tưởng của Người.
Từ những tư liệu gom góp qua năm tháng, từ những lần trò chuyện với học sinh, sinh viên đến tham quan, ông càng trăn trở: Làm sao để di sản ấy không chỉ dừng lại trong những không gian nhỏ lẻ mà trở thành một công trình văn hóa có sức lan tỏa rộng lớn.
Trong hình dung của người cựu chiến binh, đó có thể là một “Quảng trường di sản Hồ Chí Minh” đặt tại khu vực bến Nhà Rồng, nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước. Với ông, địa danh này không chỉ là điểm du lịch hay di tích lịch sử mà còn là nơi khởi đầu hành trình làm thay đổi vận mệnh dân tộc. Nếu được quy hoạch thành một không gian văn hóa, giáo dục tổng hợp, nơi đây có thể trở thành điểm hội tụ của ký ức, tri thức và khát vọng.
“Quảng trường ấy là một quần thể liên hoàn: tượng đài, khu tích hợp dữ liệu và tư liệu về Bác, không gian trải nghiệm ứng dụng công nghệ hiện đại để tái hiện hành trình bôn ba năm châu, cùng các hoạt động văn hóa - nghệ thuật gắn với tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Nơi ấy để người dân và du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể tiếp cận di sản Hồ Chí Minh một cách trực quan, sinh động”, ông chia sẻ ý tưởng.
Cách “trồng người” từ gốc
Từ ý tưởng về một quảng trường di sản, ông Lâm Xuân Quang đi đến trăn trở lớn hơn: làm thế nào để di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh thực sự thấm sâu vào đời sống, trở thành động lực giáo dục thế hệ trẻ. Ông cho rằng khi học sinh được tận mắt nhìn thấy hành trình bôn ba của Bác qua mô hình quả địa cầu, được bước vào không gian tái hiện hang Pác Bó, được nghe lại những vần thơ chúc Tết qua chiếc radio mô phỏng…, các em sẽ dễ dàng hình dung hoàn cảnh đất nước và lựa chọn con đường cách mạng của Người. Từ đó, những giá trị như “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư” không còn là khẩu hiệu khô cứng mà trở thành chuẩn mực sống cụ thể.
Trong bối cảnh xã hội hiện nay, ông bày tỏ lo lắng trước biểu hiện xuống cấp đạo đức ở một bộ phận cán bộ, người dân. Theo ông, nguyên nhân sâu xa là thiếu nền tảng, thiếu bản lĩnh. Ông nhắc lại ba tiêu chí lớn mà Bác từng gửi gắm cho tuổi trẻ: Khát vọng, trí tuệ và bản lĩnh. “Giáo dục là nguyên khí số một của quốc gia. Khát vọng giúp con người không chấp nhận tầm thường; trí tuệ giúp nhìn rõ con đường đi; còn bản lĩnh giúp không dao động trước cám dỗ hay thử thách”, ông bày tỏ.
Bởi vậy, theo ông, những không gian văn hóa về Bác, dù ở quy mô gia đình hay tầm thành phố, đều có chung mục tiêu tạo môi trường để “trồng người vì lợi ích trăm năm”. Từ thực tế “Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” tại nhà riêng, ông nhận thấy học sinh, sinh viên có sự hào hứng nhất định khi đến tham quan, song chưa thật sự thường xuyên và sâu sắc. Ông mong muốn nhà trường đưa nội dung giáo dục truyền thống, truyền thông về di sản Hồ Chí Minh vào chương trình một cách bài bản, lâu dài, gắn với các cuộc thi đọc sách, tìm hiểu lịch sử và hoạt động trải nghiệm.
Với ông Quang, việc xây dựng những không gian văn hóa - giáo dục về Bác không chỉ nhằm kỷ niệm 100 năm thành lập nước mà còn là cách chăm lo “từ cái gốc”. Khi con người được bồi dưỡng khát vọng, trí tuệ và bản lĩnh, xã hội mới phát triển bền vững. Di sản Hồ Chí Minh, theo ông, chính là nguồn lực tinh thần vô giá để đào tạo con người “vừa hồng vừa chuyên”, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới.
Ông Lâm Xuân Quang cho rằng, trong bối cảnh TPHCM đang đứng trước nhiều thách thức về hạ tầng, xã hội, môi trường và thể chế, việc xây dựng một công trình mang tầm biểu tượng sẽ tạo động lực tinh thần mạnh mẽ. Không chỉ là điểm nhấn văn hóa, Quảng trường di sản Hồ Chí Minh còn là môi trường “trồng người vì lợi ích trăm năm”, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030 và 2045. “Ngày xưa Bác ra đi tìm hiểu thế giới. Bây giờ, nếu có một không gian xứng tầm, bạn bè quốc tế có thể đến đây để tìm hiểu lại di sản của Bác. Đây sẽ là cách tri ân thiết thực, đồng thời góp phần quảng bá giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh hội nhập”, ông nói.
