Phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Hoàn thiện thể chế, tạo đột phá chiến lược
2026/01/18 17:09
GD&TĐ - Một trong những nhiệm vụ quan trọng mà Nghị quyết số 80-NQ/TW yêu cầu, là hoàn thiện thể chế để tạo đột phá chiến lược, coi đây là khâu then chốt nhằm khơi thông và phát huy hiệu quả các nguồn lực phát triển văn hóa.
Nghị quyết 80 xác định: “Sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam vẫn còn hạn chế, bất cập và gặp không ít khó khăn, thách thức. Nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa chưa toàn diện và sâu sắc. Việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá”.
Thực tế cho thấy, dù quan điểm, nhận thức về vai trò của văn hóa đã được khẳng định nhất quán, song việc thể chế hóa và tổ chức thực hiện còn nhiều hạn chế, khiến tiềm năng văn hóa chưa được khai thác tương xứng, chưa thực sự trở thành động lực phát triển đất nước.
Nghị quyết 80 chỉ rõ yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống thể chế đồng bộ, khả thi, mang tính kiến tạo, đủ sức tháo gỡ các điểm nghẽn, giải phóng sức sáng tạo của xã hội và khẳng định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng.
Văn hóa là lĩnh vực chịu sự điều chỉnh của nhiều luật và văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến nghệ thuật, di sản, báo chí, xuất bản, bản quyền, điện ảnh, du lịch, công nghệ số… Tuy nhiên, hệ thống này còn chồng chéo, thiếu liên thông, một số quy định không còn phù hợp với sự vận động nhanh của đời sống văn hóa – xã hội.
Ở nhiều nơi, tư duy quản lý văn hóa vẫn nặng về hành chính, kiểm soát, chưa chú trọng vai trò kiến tạo và khuyến khích sáng tạo. Chính sách chậm thích ứng với các mô hình kinh tế văn hóa mới, đặc biệt trong môi trường số, khiến nhiều nguồn lực xã hội, nhất là từ khu vực tư nhân, chưa được huy động hiệu quả.
Nhận diện rõ thực trạng đó, Nghị quyết 80 đặt yêu cầu thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ các chủ trương, đường lối của Đảng về văn hóa, coi đây là điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững.
Một nội dung cốt lõi của nhiệm vụ, giải pháp thứ hai là hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực, thay vì chỉ dừng ở quản lý hành chính. Nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng, sửa đổi các luật liên quan đến nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa… phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế; tháo gỡ các “nút thắt” thể chế, đồng thời bổ sung khung pháp lý cho những vấn đề mới phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số.
Đáng chú ý, pháp luật về văn hóa được yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ, liên thông với các lĩnh vực giáo dục – đào tạo, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tư nhân, thể hiện cách tiếp cận văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia.
Song song với đó là hoàn thiện thể chế hội nhập quốc tế về văn hóa, tạo điều kiện để văn hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào dòng chảy văn hóa toàn cầu.
Tại Hội thảo kinh nghiệm quốc tế về hoàn thiện thể chế phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, giới chuyên gia cho rằng, đây là nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược gắn với mục tiêu phát triển nhanh và bền vững.
Lượng hóa giá trị văn hóa bằng chỉ số và dữ liệu
Nghị quyết 80 lần đầu yêu cầu xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia và Bộ chỉ số thống kê về đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa theo chuẩn mực quốc tế. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy thể chế, giúp lượng hóa giá trị văn hóa, làm cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và khẳng định vai trò của công nghiệp văn hóa trong tạo giá trị gia tăng, việc làm và sức cạnh tranh quốc gia.
Nghị quyết dành trọng tâm cho các cơ chế, chính sách thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Nhà nước định hướng phát triển các mô hình kinh tế văn hóa mới, triển khai dự án văn hóa trọng điểm, hình thành các khu, cụm công nghiệp sáng tạo; hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao, phát triển nội dung số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Việc thu hút các tập đoàn công nghệ lớn đầu tư vào hạ tầng số văn hóa, phát triển báo chí chủ lực theo hướng đa phương tiện, hiện đại cho thấy quyết tâm đưa văn hóa thích ứng và bứt phá trong bối cảnh mới.
Nghị quyết 80 đề xuất các chính sách đặc thù thúc đẩy hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, khuyến khích bảo trợ văn hóa, nghệ thuật và xây dựng Quỹ văn hóa, nghệ thuật theo mô hình công - tư. Đây là hướng đi quan trọng nhằm huy động nguồn lực xã hội, tạo nguồn lực bền vững cho sáng tạo, bảo tồn văn hóa, đồng thời giảm áp lực ngân sách và nâng cao hiệu quả hoạt động văn hóa.
Hoàn thiện thể chế phát triển văn hóa gắn chặt với chính sách đãi ngộ, tôn vinh đội ngũ nghệ sĩ, văn nghệ sĩ, nghệ nhân; cơ chế đặt hàng sáng tạo và phổ biến các tác phẩm có giá trị cao; phát hiện, đào tạo và trọng dụng tài năng văn hóa, nghệ thuật.
Đáng chú ý, Nghị quyết cho phép thí điểm những vấn đề cấp bách, kể cả khi chưa có quy định pháp luật hoặc có quy định khác, thể hiện tinh thần đổi mới, linh hoạt, tạo không gian cho sáng tạo và cải cách thể chế.
Có thể khẳng định, hoàn thiện thể chế để tạo đột phá chiến lược là nền tảng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới. Khi thể chế được thiết kế theo hướng kiến tạo, đồng bộ và linh hoạt, nguồn lực xã hội sẽ được khơi thông, sức sáng tạo của con người được phát huy, đưa văn hóa trở thành trụ cột vững chắc của phát triển đất nước. Từ thể chế đúng sẽ dẫn tới hành động đúng, là chìa khóa để văn hóa Việt Nam bứt phá.
PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, khẳng định, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là sức mạnh nội sinh, động lực và hệ điều tiết quan trọng của phát triển bền vững. Nghị quyết Đại hội XIII và Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, Nghị quyết số 80 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, con người Việt Nam, đồng thời tạo đột phá về thể chế, hoàn thiện chính sách tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa.
Nghị quyết 80 đề xuất các chính sách đặc thù thúc đẩy hợp tác công - tư nhằm tạo nguồn lực bền vững cho sáng tạo, bảo tồn văn hóa.
Nghị quyết 80 xác định: “Sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam vẫn còn hạn chế, bất cập và gặp không ít khó khăn, thách thức. Nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa chưa toàn diện và sâu sắc. Việc thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước còn chậm, chưa đồng bộ, có mặt thiếu đột phá”.
Thực tế cho thấy, dù quan điểm, nhận thức về vai trò của văn hóa đã được khẳng định nhất quán, song việc thể chế hóa và tổ chức thực hiện còn nhiều hạn chế, khiến tiềm năng văn hóa chưa được khai thác tương xứng, chưa thực sự trở thành động lực phát triển đất nước.
Nghị quyết 80 chỉ rõ yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống thể chế đồng bộ, khả thi, mang tính kiến tạo, đủ sức tháo gỡ các điểm nghẽn, giải phóng sức sáng tạo của xã hội và khẳng định văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng.
Văn hóa là lĩnh vực chịu sự điều chỉnh của nhiều luật và văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến nghệ thuật, di sản, báo chí, xuất bản, bản quyền, điện ảnh, du lịch, công nghệ số… Tuy nhiên, hệ thống này còn chồng chéo, thiếu liên thông, một số quy định không còn phù hợp với sự vận động nhanh của đời sống văn hóa – xã hội.
Ở nhiều nơi, tư duy quản lý văn hóa vẫn nặng về hành chính, kiểm soát, chưa chú trọng vai trò kiến tạo và khuyến khích sáng tạo. Chính sách chậm thích ứng với các mô hình kinh tế văn hóa mới, đặc biệt trong môi trường số, khiến nhiều nguồn lực xã hội, nhất là từ khu vực tư nhân, chưa được huy động hiệu quả.
Nhận diện rõ thực trạng đó, Nghị quyết 80 đặt yêu cầu thể chế hóa đầy đủ, đồng bộ các chủ trương, đường lối của Đảng về văn hóa, coi đây là điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững.
Một nội dung cốt lõi của nhiệm vụ, giải pháp thứ hai là hoàn thiện hệ thống pháp luật về văn hóa theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực, thay vì chỉ dừng ở quản lý hành chính. Nghị quyết nhấn mạnh việc xây dựng, sửa đổi các luật liên quan đến nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hóa… phù hợp với thực tiễn và thông lệ quốc tế; tháo gỡ các “nút thắt” thể chế, đồng thời bổ sung khung pháp lý cho những vấn đề mới phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số.
Đáng chú ý, pháp luật về văn hóa được yêu cầu bảo đảm tính đồng bộ, liên thông với các lĩnh vực giáo dục – đào tạo, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tư nhân, thể hiện cách tiếp cận văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia.
Song song với đó là hoàn thiện thể chế hội nhập quốc tế về văn hóa, tạo điều kiện để văn hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào dòng chảy văn hóa toàn cầu.
Tại Hội thảo kinh nghiệm quốc tế về hoàn thiện thể chế phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, giới chuyên gia cho rằng, đây là nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược gắn với mục tiêu phát triển nhanh và bền vững.
Lượng hóa giá trị văn hóa bằng chỉ số và dữ liệu
Nghị quyết 80 lần đầu yêu cầu xây dựng Bộ chỉ số văn hóa quốc gia và Bộ chỉ số thống kê về đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa theo chuẩn mực quốc tế. Đây là bước tiến quan trọng trong tư duy thể chế, giúp lượng hóa giá trị văn hóa, làm cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và khẳng định vai trò của công nghiệp văn hóa trong tạo giá trị gia tăng, việc làm và sức cạnh tranh quốc gia.
Nghị quyết dành trọng tâm cho các cơ chế, chính sách thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa. Nhà nước định hướng phát triển các mô hình kinh tế văn hóa mới, triển khai dự án văn hóa trọng điểm, hình thành các khu, cụm công nghiệp sáng tạo; hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao, phát triển nội dung số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.
Việc thu hút các tập đoàn công nghệ lớn đầu tư vào hạ tầng số văn hóa, phát triển báo chí chủ lực theo hướng đa phương tiện, hiện đại cho thấy quyết tâm đưa văn hóa thích ứng và bứt phá trong bối cảnh mới.
Nghị quyết 80 đề xuất các chính sách đặc thù thúc đẩy hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, khuyến khích bảo trợ văn hóa, nghệ thuật và xây dựng Quỹ văn hóa, nghệ thuật theo mô hình công - tư. Đây là hướng đi quan trọng nhằm huy động nguồn lực xã hội, tạo nguồn lực bền vững cho sáng tạo, bảo tồn văn hóa, đồng thời giảm áp lực ngân sách và nâng cao hiệu quả hoạt động văn hóa.
Hoàn thiện thể chế phát triển văn hóa gắn chặt với chính sách đãi ngộ, tôn vinh đội ngũ nghệ sĩ, văn nghệ sĩ, nghệ nhân; cơ chế đặt hàng sáng tạo và phổ biến các tác phẩm có giá trị cao; phát hiện, đào tạo và trọng dụng tài năng văn hóa, nghệ thuật.
Đáng chú ý, Nghị quyết cho phép thí điểm những vấn đề cấp bách, kể cả khi chưa có quy định pháp luật hoặc có quy định khác, thể hiện tinh thần đổi mới, linh hoạt, tạo không gian cho sáng tạo và cải cách thể chế.
Có thể khẳng định, hoàn thiện thể chế để tạo đột phá chiến lược là nền tảng để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới. Khi thể chế được thiết kế theo hướng kiến tạo, đồng bộ và linh hoạt, nguồn lực xã hội sẽ được khơi thông, sức sáng tạo của con người được phát huy, đưa văn hóa trở thành trụ cột vững chắc của phát triển đất nước. Từ thể chế đúng sẽ dẫn tới hành động đúng, là chìa khóa để văn hóa Việt Nam bứt phá.
PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, khẳng định, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là sức mạnh nội sinh, động lực và hệ điều tiết quan trọng của phát triển bền vững. Nghị quyết Đại hội XIII và Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV, Nghị quyết số 80 tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy giá trị văn hóa, con người Việt Nam, đồng thời tạo đột phá về thể chế, hoàn thiện chính sách tạo đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực phát triển văn hóa.
