Xây dựng con người và môi trường văn hóa làm nền tảng
2026/01/22 15:53
GD&TĐ - Trong kỷ nguyên mới, phát triển văn hóa phải bắt đầu từ xây dựng con người, với trọng tâm là thế hệ trẻ và môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn.
Trong mọi giai đoạn lịch sử, con người luôn là yếu tố quyết định. Bước vào kỷ nguyên mới, yêu cầu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, cùng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại càng trở nên cấp thiết.
Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt nhiệm vụ này vào trung tâm chiến lược phát triển văn hóa.
Đặt nhân cách con người ở vị trí trung tâm
Nghị quyết nhấn mạnh: "Lấy xây dựng nhân cách con người làm trọng tâm để định hướng hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ; giúp con người nâng cao trí tuệ, tự hoàn thiện nhân cách, hình thành thế giới quan khoa học, hướng tới các giá trị chân - thiện - mỹ".
Nghị quyết 80 xác định mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, với những chuẩn mực cần được hình thành sớm và nuôi dưỡng suốt quá trình trưởng thành.
Việc hình thành nhân cách đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội, trong đó giáo dục đạo đức, văn hóa phải được đặt lên hàng đầu ngay từ bậc mầm non.
Trong bối cảnh trẻ em, thanh thiếu niên tiếp xúc sớm với không gian mạng và dòng thông tin đa chiều, giáo dục đạo đức, lối sống và khả năng phân biệt đúng - sai càng trở nên cấp thiết.
Theo tinh thần Nghị quyết, văn hóa không chỉ ở bài học trên lớp, mà hiện diện trong đời sống hằng ngày, nơi mỗi hành vi ứng xử và hình mẫu xã hội trực tiếp tác động đến sự hình thành nhân cách người trẻ.
Đáng chú ý, Nghị quyết 80 nhấn mạnh phát huy văn hóa nêu gương gắn với xây dựng văn hóa trong Đảng và hệ thống chính trị.
Các giá trị như văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ", 6 điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân, mẫu hình "công bộc của dân" không chỉ mang ý nghĩa chính trị - tư tưởng, mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc.
Trong thực tiễn, người trẻ học không chỉ từ sách vở, mà còn từ những gì được chứng kiến hằng ngày. Khi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức nêu gương về đạo đức, lối sống, trách nhiệm và kỷ cương, đó chính là những "bài học văn hóa sống" lan tỏa mạnh mẽ hơn mọi khẩu hiệu.
Cùng với đó, Nghị quyết yêu cầu xây dựng đội ngũ doanh nhân Việt Nam có chuẩn mực đạo đức, văn hóa kinh doanh hài hòa giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa quốc tế.
Trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng, đây là những hình mẫu xã hội tác động trực tiếp đến cách nghĩ, cách sống và khát vọng lập thân, lập nghiệp của người trẻ.
Kết hợp hài hòa giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa quốc tế là chìa khóa để hội nhập mà không hòa tan.
"La bàn" cho sự phát triển con người
Một xã hội phát triển bền vững cần có hệ giá trị chung làm điểm tựa. Nghị quyết 80 nhấn mạnh triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa, quốc gia, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam để định hướng hành vi, lối sống và khát vọng phát triển.
Các giá trị như yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo vừa là truyền thống vừa là yêu cầu của thời đại; sự kết hợp hài hòa giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa quốc tế là chìa khóa để hội nhập mà không hòa tan.
Gia đình, với các giá trị ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh, tiếp tục được Nghị quyết xác định là tế bào của xã hội, là môi trường đầu tiên và quan trọng nhất hình thành nhân cách con người. Khi gia đình thực sự là không gian văn hóa lành mạnh, người trẻ sẽ có nền tảng vững chắc để bước vào xã hội.
Nghị quyết 80 nhấn mạnh xây dựng môi trường văn hóa trong mọi không gian sống; từ đô thị đến nông thôn, miền núi đến biển đảo, mỗi địa phương cần định hình không gian văn hóa phù hợp, bảo đảm các giá trị chung.
Phát triển văn hóa cơ sở, lấy khu dân cư làm hạt nhân, người dân làm chủ thể và trung tâm, là cách để văn hóa thấm sâu vào đời sống.
Cùng với đó, xây dựng văn hóa được gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, phát huy tự quản cộng đồng và vai trò của hương ước, quy ước, truyền thống… là những yếu tố tác động trực tiếp đến hành vi, lối sống của thế hệ trẻ.
Việc bảo tồn lễ hội truyền thống và định hướng phát triển lễ hội gắn với du lịch, kinh tế, nếu đúng hướng sẽ góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa và ý thức cộng đồng.
Trong kỷ nguyên số, môi trường văn hóa không chỉ ở không gian vật lý, mà còn mở rộng sang không gian số. Nghị quyết 80 yêu cầu xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, nâng cao ý thức pháp luật, trách nhiệm công dân, ban hành quy tắc ứng xử và làm trong sạch môi trường văn hóa số.
Thế hệ trẻ là những "công dân số" nên việc được trang bị bản lĩnh văn hóa và khả năng nhận diện thông tin sẽ tạo "sức đề kháng" trước tác động tiêu cực của văn hóa ngoại lai và mặt trái công nghệ.
Xây dựng thế trận văn hóa gắn với quốc phòng, an ninh và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải đi đôi với chấn chỉnh, đẩy lùi suy thoái đạo đức, lối sống, thực dụng, "lợi ích nhóm" trong hoạt động văn hóa. Đây là điều kiện để văn hóa thực sự trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc của xã hội.
Nghị quyết 80 khẳng định quyền thụ hưởng, sáng tạo và tiếp cận bình đẳng văn hóa của mọi người dân. Nền tảng văn hóa số toàn dân, với các dịch vụ thư viện, bảo tàng, nghệ thuật và giáo dục nghệ thuật trực tuyến chi phí thấp hoặc miễn phí, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.
Bảo đảm bình đẳng thụ hưởng văn hóa cho các nhóm yếu thế không chỉ là yêu cầu an sinh xã hội, mà còn là đầu tư cho phát triển bền vững.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Việc chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến không gian mạng; đề cao văn hóa công vụ, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa ứng xử… cho thấy Nghị quyết không chỉ nhằm bảo tồn, mà hướng tới nhiệm vụ lớn hơn: Đánh thức tài nguyên văn hóa, chuyển hóa giá trị thành sức mạnh phát triển.
Nghị quyết yêu cầu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ.
Trong mọi giai đoạn lịch sử, con người luôn là yếu tố quyết định. Bước vào kỷ nguyên mới, yêu cầu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, cùng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, văn minh, hiện đại càng trở nên cấp thiết.
Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt nhiệm vụ này vào trung tâm chiến lược phát triển văn hóa.
Đặt nhân cách con người ở vị trí trung tâm
Nghị quyết nhấn mạnh: "Lấy xây dựng nhân cách con người làm trọng tâm để định hướng hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào mục tiêu xây dựng con người phát triển toàn diện về đức - trí - thể - mỹ; giúp con người nâng cao trí tuệ, tự hoàn thiện nhân cách, hình thành thế giới quan khoa học, hướng tới các giá trị chân - thiện - mỹ".
Nghị quyết 80 xác định mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, với những chuẩn mực cần được hình thành sớm và nuôi dưỡng suốt quá trình trưởng thành.
Việc hình thành nhân cách đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội, trong đó giáo dục đạo đức, văn hóa phải được đặt lên hàng đầu ngay từ bậc mầm non.
Trong bối cảnh trẻ em, thanh thiếu niên tiếp xúc sớm với không gian mạng và dòng thông tin đa chiều, giáo dục đạo đức, lối sống và khả năng phân biệt đúng - sai càng trở nên cấp thiết.
Theo tinh thần Nghị quyết, văn hóa không chỉ ở bài học trên lớp, mà hiện diện trong đời sống hằng ngày, nơi mỗi hành vi ứng xử và hình mẫu xã hội trực tiếp tác động đến sự hình thành nhân cách người trẻ.
Đáng chú ý, Nghị quyết 80 nhấn mạnh phát huy văn hóa nêu gương gắn với xây dựng văn hóa trong Đảng và hệ thống chính trị.
Các giá trị như văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ", 6 điều Bác Hồ dạy Công an nhân dân, mẫu hình "công bộc của dân" không chỉ mang ý nghĩa chính trị - tư tưởng, mà còn có giá trị giáo dục sâu sắc.
Trong thực tiễn, người trẻ học không chỉ từ sách vở, mà còn từ những gì được chứng kiến hằng ngày. Khi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức nêu gương về đạo đức, lối sống, trách nhiệm và kỷ cương, đó chính là những "bài học văn hóa sống" lan tỏa mạnh mẽ hơn mọi khẩu hiệu.
Cùng với đó, Nghị quyết yêu cầu xây dựng đội ngũ doanh nhân Việt Nam có chuẩn mực đạo đức, văn hóa kinh doanh hài hòa giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa quốc tế.
Trong bối cảnh kinh tế thị trường và hội nhập sâu rộng, đây là những hình mẫu xã hội tác động trực tiếp đến cách nghĩ, cách sống và khát vọng lập thân, lập nghiệp của người trẻ.
Kết hợp hài hòa giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa quốc tế là chìa khóa để hội nhập mà không hòa tan.
"La bàn" cho sự phát triển con người
Một xã hội phát triển bền vững cần có hệ giá trị chung làm điểm tựa. Nghị quyết 80 nhấn mạnh triển khai đồng bộ hệ giá trị văn hóa, quốc gia, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam để định hướng hành vi, lối sống và khát vọng phát triển.
Các giá trị như yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo vừa là truyền thống vừa là yêu cầu của thời đại; sự kết hợp hài hòa giữa bản sắc dân tộc và tinh hoa quốc tế là chìa khóa để hội nhập mà không hòa tan.
Gia đình, với các giá trị ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh, tiếp tục được Nghị quyết xác định là tế bào của xã hội, là môi trường đầu tiên và quan trọng nhất hình thành nhân cách con người. Khi gia đình thực sự là không gian văn hóa lành mạnh, người trẻ sẽ có nền tảng vững chắc để bước vào xã hội.
Nghị quyết 80 nhấn mạnh xây dựng môi trường văn hóa trong mọi không gian sống; từ đô thị đến nông thôn, miền núi đến biển đảo, mỗi địa phương cần định hình không gian văn hóa phù hợp, bảo đảm các giá trị chung.
Phát triển văn hóa cơ sở, lấy khu dân cư làm hạt nhân, người dân làm chủ thể và trung tâm, là cách để văn hóa thấm sâu vào đời sống.
Cùng với đó, xây dựng văn hóa được gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, phát huy tự quản cộng đồng và vai trò của hương ước, quy ước, truyền thống… là những yếu tố tác động trực tiếp đến hành vi, lối sống của thế hệ trẻ.
Việc bảo tồn lễ hội truyền thống và định hướng phát triển lễ hội gắn với du lịch, kinh tế, nếu đúng hướng sẽ góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa và ý thức cộng đồng.
Trong kỷ nguyên số, môi trường văn hóa không chỉ ở không gian vật lý, mà còn mở rộng sang không gian số. Nghị quyết 80 yêu cầu xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, nâng cao ý thức pháp luật, trách nhiệm công dân, ban hành quy tắc ứng xử và làm trong sạch môi trường văn hóa số.
Thế hệ trẻ là những "công dân số" nên việc được trang bị bản lĩnh văn hóa và khả năng nhận diện thông tin sẽ tạo "sức đề kháng" trước tác động tiêu cực của văn hóa ngoại lai và mặt trái công nghệ.
Xây dựng thế trận văn hóa gắn với quốc phòng, an ninh và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải đi đôi với chấn chỉnh, đẩy lùi suy thoái đạo đức, lối sống, thực dụng, "lợi ích nhóm" trong hoạt động văn hóa. Đây là điều kiện để văn hóa thực sự trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc của xã hội.
Nghị quyết 80 khẳng định quyền thụ hưởng, sáng tạo và tiếp cận bình đẳng văn hóa của mọi người dân. Nền tảng văn hóa số toàn dân, với các dịch vụ thư viện, bảo tàng, nghệ thuật và giáo dục nghệ thuật trực tuyến chi phí thấp hoặc miễn phí, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.
Bảo đảm bình đẳng thụ hưởng văn hóa cho các nhóm yếu thế không chỉ là yêu cầu an sinh xã hội, mà còn là đầu tư cho phát triển bền vững.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Việc chú trọng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến không gian mạng; đề cao văn hóa công vụ, văn hóa doanh nghiệp, văn hóa ứng xử… cho thấy Nghị quyết không chỉ nhằm bảo tồn, mà hướng tới nhiệm vụ lớn hơn: Đánh thức tài nguyên văn hóa, chuyển hóa giá trị thành sức mạnh phát triển.
