Đi tìm “phẩm giá” của thơ ca trong thời đại AI

(NB&CL) Khi một AI có thể làm thơ “rất giống người”, thì phẩm giá của nhà thơ nằm ở chỗ viết được những câu thơ mà AI không dám viết - vì chúng quá thật, quá đau; quá phi logic; hoặc quá tự do.

Thực tế bất an

Mới đây, tại tọa đàm “Phẩm giá của thơ ca” trong khuôn khổ Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Bình Phương nêu ra một thực trạng: Trong thời đại ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã tiến một bước sâu hơn vào công đoạn sáng tạo. Thơ ca bây giờ không chỉ sản sinh bởi cảm xúc “thuần người”, bởi vì bây giờ các nhà thơ đang có một “người” nữa ở bên cạnh, đó là công nghệ thông tin và trực tiếp là trí tuệ nhân tạo. Đáng nói hơn, AI đang dẫn xã hội có nguy cơ đồng hóa cảm xúc, nhận thức theo phương thức của những thuật toán vô hồn.

“Nếu chấp nhận sự can dự của AI vào sáng tạo thơ ca, chúng ta sẽ được gì và sẽ tổn thất gì? Cũng như nếu như chúng ta quyết liệt khước từ sự can dự của AI vào sáng tạo thơ ca thì chúng ta có bỏ lỡ sự hỗ trợ gì không?”, ông Phương trăn trở.

Nêu quan điểm về vấn đề này, PGS.TS. Trần Văn Toàn cho rằng, ở thời điểm hiện nay, sự tham dự của AI vào hoạt động sáng tác đang thật sự chất vấn phẩm giá của thơ. Dù rằng nhiều ý kiến đều thống nhất, AI không thể là chủ thể sáng tạo, AI không sáng tác thơ từ những trải nghiệm cá nhân, từ nỗi buồn, niềm vui, tình yêu, hay nỗi đau vì thế thiếu đi chiều sâu cảm xúc thật sự, thì vẫn có ý kiến cho rằng, AI làm thơ không hay bằng các nhà thơ tài năng nhưng vẫn khá hơn so với những nhà thơ trung bình. Và do đó, nếu các nhà thơ sử dụng AI một cách hợp lý, sáng tạo chắc chắn sẽ tạo ra những tác phẩm thú vị, đặc sắc.

Đứng ở góc nhìn của một người vừa làm thơ vừa viết phê bình, TS. Đinh Thanh Huyền cho biết, chỉ cách đây ít lâu, thấy có người cho AI làm thơ và công bố thơ do AI làm, bà đã nổi giận và xem đó là một hành vi đáng xấu hổ. Nhưng đến lúc này, bà buộc phải nhìn vào những gì đang diễn ra để tìm kiếm một nhận thức mới.



Bà Huyền cho biết, mình không ảo tưởng về việc thơ sẽ miễn nhiễm với AI vì sức mạnh của AI rất khủng khiếp, phiên bản hiện tại của nó chưa hoàn hảo mà đã đủ sức đảo lộn đời sống, đảo lộn nghệ thuật, đảo lộn thơ. Nhưng điều đáng sợ nhất là con người thỏa hiệp dần với AI bởi những tiện lợi đến quá nhanh, quá dễ. Và điều kỳ quái nhất là khả năng con người xúc động trước thơ do AI làm ra. Khi AI đe dọa biểu tượng nhà thơ như một chủ thể độc nhất, khiến biểu tượng này thật sự lung lay, bà cảm thấy quá nhiều bất an.

Thơ là trải nghiệm, là cuộc sống

Dù thừa nhận sức mạnh của AI là không thể chối cãi, các diễn giả đều cho rằng AI không thể thay thế được con người. Theo TS. Đinh Thanh Huyền, nhà thơ luôn đứng trước hai nhu cầu: Nhu cầu tự biểu đạt và nhu cầu được đồng cảm, được công nhận. Nhà thơ có nhu cầu được viết như cần được ăn, được thở; thôi thúc nội tâm buộc nhà thơ phải viết như một cách tự hiểu mình.

Khi AI xuất hiện, nhu cầu thứ hai được “thổi bùng lên”. Nhưng bà Huyền cho rằng, dù sao trí tuệ nhân tạo cũng chỉ là một hệ thống ký hiệu khổng lồ, nó vận hành trong trật tự của tính toán, của xác suất. AI có thể học được định dạng cấu trúc, có thể tạo ra những bài thơ đúng thể loại, tạo ra những câu thơ trôi chảy, đúng vần, đúng nhịp, đúng cả biểu hiện cảm xúc. Còn thơ ca là nơi con người khám phá những sự thật bất chợt, là một cấu trúc bất toàn, là “mệnh đề không thể chứng minh” của đời sống, là phần chân lý không thể hoàn toàn quy hồi về thuật toán.

Bài thơ chứa “những phần dư thừa khỏi cấu trúc” - điều mà AI không làm được. Do đó, theo TS. Đinh Thanh Huyền, phẩm giá của thơ nằm ở khả năng vượt khỏi sự đóng kín của hệ thống, ở phần không thể chứng minh nhưng vẫn được con người nhận ra như một sự thật. “Đó là những sự thật đến từ lịch sử cá nhân, một lịch sử không thể đo bằng chiều dài thời gian mà bằng vô lượng trải nghiệm lắng đọng lại trong tiềm thức. Chính lịch sử ấy xui khiến nhà thơ viết nên những vần thơ hay nhất”, bà Huyền phân tích.



Còn theo nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh, giữa thế giới chạy bằng thuật toán, thơ vẫn đi bằng trái tim. Giữa thời đại của công nghệ, thơ - giống như hơi thở - không có nhiệm vụ trở nên hợp thời, mà chỉ cần trung thực với nhịp sống của con người. Thơ không chỉ là cách ta diễn đạt thế giới, mà còn là cách thế giới tự hé lộ qua một con người đang run lên trước nó. Đó là khoảnh khắc lý trí cúi đầu trước một cảm xúc chưa gọi được tên. Người viết không đi tìm chân lý, chỉ tìm một rung động chưa kịp thành lời.

“Nhiều khi tôi tự hỏi: vì sao con người vẫn còn cần đến thơ, giữa vô số phương tiện biểu đạt khác - ảnh, video, podcast, mạng xã hội...? Có lẽ vì thơ vẫn giữ được sự bí ẩn. Mỗi câu thơ là một khoảng trống, và trong khoảng trống ấy, người đọc có thể tự nghe chính mình. Thơ không cố nói hết, vì nó biết: những gì không nói được mới là thứ ở lại lâu nhất”, nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh tự sự.

Trong tham luận khá công phu của mình, PGS.TS. Trần Văn Toàn đưa ra cuộc hội thoại tương tác của mình với AI Gemini. Ở đó, Gemini tự xác định mình là “kẻ bắt chước vĩ đại”, “kẻ lai ghép xuyên không gian”, nó tồn tại nhờ vào hàng tỷ câu chữ mà nhân loại đã viết ra.

Bản thân Gemini cũng cho rằng, có ba điều làm nên phẩm giá của thơ mà một cỗ máy không bao giờ có thể chiếm hữu. Thứ nhất, đó là sự trả giá của thân xác. AI có thể viết về nỗi đau ung thư hay sự cô độc bằng những từ ngữ hoàn hảo nhất, nhưng nó không có hệ thần kinh để run rẩy, không có trái tim để thắt lại. Thơ có phẩm giá vì nó được viết bằng “mực” của sự sống thực, bằng những vết sẹo có thật.

Thứ hai: Thuật toán của AI luôn hướng tới sự tối ưu, nhưng thơ ca thường nảy mầm từ những “lỗi hệ thống” của tâm hồn - những khoảnh khắc phi logic, những sự nóng nảy điên rồ, hay những nỗi buồn không thể giải mã. Phẩm giá của thơ nằm ở quyền được sai, quyền được yếu đuối, quyền được vô lý trước một thế giới đang ngày càng bị “đúng hóa” bởi dữ liệu.

Thứ ba: Khát vọng thoát ly khuôn mẫu. Dù rằng, cả người và máy đều đang sống trong những khuôn mẫu là những diễn ngôn, định kiến, thuật toán… nhưng con người có một thứ “hormone” kỳ lạ mang tên “sự phản kháng”. Phẩm giá của thơ chính là nỗ lực của con người nhằm bẻ gãy những “song sắt ngôn từ” để chạm vào cái vô biên. Vì vậy, khi một AI có thể làm thơ “rất giống người”, thì phẩm giá của nhà thơ nằm ở chỗ viết được những câu thơ mà AI không dám viết - vì chúng quá thật, quá đau; quá phi logic; hoặc quá tự do.

Kết lại, PGS.TS. Trần Văn Toàn chỉ ra rằng, chúng ta đang đứng trước 2 sự nhập nhằng giữa người và AI. Sự nhập nhằng thứ nhất khi một văn bản nghệ thuật được AI tạo dựng bằng thuật toán nhưng người đọc lại tiếp nhận nó bằng phi thuật toán, bằng những trải nghiệm nghệ thuật, bằng sức tưởng tượng của con người. Điều này đặt ra cho chúng ta một câu hỏi hóc búa: Chấp nhận một văn bản nghệ thuật theo tiêu chí tiếp nhận của người đọc hay theo cách tạo ra nó? Và sự nhập nhằng thứ hai, nếu người sáng tác sử dụng những thông tin, gợi ý, hay những phác thảo từ AI thì sáng tác đó sẽ là của anh ta hay là tác giả hỗn hợp mà ở đó sự tham dự của AI cần được ghi nhận?

Những câu hỏi này, theo PGS.TS. Trần Văn Toàn, cuối cùng, lại đặt chúng ta trước một câu hỏi khác còn hóc búa hơn: Phải chăng chúng ta đang bị khóa trong cặp nhị phân người/AI. Và đã đến lúc cặp nhị phân này cần được hóa giải? Đó đương nhiên là một chất vấn về sáng tạo và cao hơn về nhân tính. Và, có lẽ đây sẽ là vấn đề mở, cần tiếp tục thảo luận, lắng nghe và chia sẻ các góc nhìn.

Thực tế bất an

Mới đây, tại tọa đàm “Phẩm giá của thơ ca” trong khuôn khổ Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Bình Phương nêu ra một thực trạng: Trong thời đại ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã tiến một bước sâu hơn vào công đoạn sáng tạo. Thơ ca bây giờ không chỉ sản sinh bởi cảm xúc “thuần người”, bởi vì bây giờ các nhà thơ đang có một “người” nữa ở bên cạnh, đó là công nghệ thông tin và trực tiếp là trí tuệ nhân tạo. Đáng nói hơn, AI đang dẫn xã hội có nguy cơ đồng hóa cảm xúc, nhận thức theo phương thức của những thuật toán vô hồn.

“Nếu chấp nhận sự can dự của AI vào sáng tạo thơ ca, chúng ta sẽ được gì và sẽ tổn thất gì? Cũng như nếu như chúng ta quyết liệt khước từ sự can dự của AI vào sáng tạo thơ ca thì chúng ta có bỏ lỡ sự hỗ trợ gì không?”, ông Phương trăn trở.

Nêu quan điểm về vấn đề này, PGS.TS. Trần Văn Toàn cho rằng, ở thời điểm hiện nay, sự tham dự của AI vào hoạt động sáng tác đang thật sự chất vấn phẩm giá của thơ. Dù rằng nhiều ý kiến đều thống nhất, AI không thể là chủ thể sáng tạo, AI không sáng tác thơ từ những trải nghiệm cá nhân, từ nỗi buồn, niềm vui, tình yêu, hay nỗi đau vì thế thiếu đi chiều sâu cảm xúc thật sự, thì vẫn có ý kiến cho rằng, AI làm thơ không hay bằng các nhà thơ tài năng nhưng vẫn khá hơn so với những nhà thơ trung bình. Và do đó, nếu các nhà thơ sử dụng AI một cách hợp lý, sáng tạo chắc chắn sẽ tạo ra những tác phẩm thú vị, đặc sắc.

Đứng ở góc nhìn của một người vừa làm thơ vừa viết phê bình, TS. Đinh Thanh Huyền cho biết, chỉ cách đây ít lâu, thấy có người cho AI làm thơ và công bố thơ do AI làm, bà đã nổi giận và xem đó là một hành vi đáng xấu hổ. Nhưng đến lúc này, bà buộc phải nhìn vào những gì đang diễn ra để tìm kiếm một nhận thức mới.



Bà Huyền cho biết, mình không ảo tưởng về việc thơ sẽ miễn nhiễm với AI vì sức mạnh của AI rất khủng khiếp, phiên bản hiện tại của nó chưa hoàn hảo mà đã đủ sức đảo lộn đời sống, đảo lộn nghệ thuật, đảo lộn thơ. Nhưng điều đáng sợ nhất là con người thỏa hiệp dần với AI bởi những tiện lợi đến quá nhanh, quá dễ. Và điều kỳ quái nhất là khả năng con người xúc động trước thơ do AI làm ra. Khi AI đe dọa biểu tượng nhà thơ như một chủ thể độc nhất, khiến biểu tượng này thật sự lung lay, bà cảm thấy quá nhiều bất an.

Thơ là trải nghiệm, là cuộc sống

Dù thừa nhận sức mạnh của AI là không thể chối cãi, các diễn giả đều cho rằng AI không thể thay thế được con người. Theo TS. Đinh Thanh Huyền, nhà thơ luôn đứng trước hai nhu cầu: Nhu cầu tự biểu đạt và nhu cầu được đồng cảm, được công nhận. Nhà thơ có nhu cầu được viết như cần được ăn, được thở; thôi thúc nội tâm buộc nhà thơ phải viết như một cách tự hiểu mình.

Khi AI xuất hiện, nhu cầu thứ hai được “thổi bùng lên”. Nhưng bà Huyền cho rằng, dù sao trí tuệ nhân tạo cũng chỉ là một hệ thống ký hiệu khổng lồ, nó vận hành trong trật tự của tính toán, của xác suất. AI có thể học được định dạng cấu trúc, có thể tạo ra những bài thơ đúng thể loại, tạo ra những câu thơ trôi chảy, đúng vần, đúng nhịp, đúng cả biểu hiện cảm xúc. Còn thơ ca là nơi con người khám phá những sự thật bất chợt, là một cấu trúc bất toàn, là “mệnh đề không thể chứng minh” của đời sống, là phần chân lý không thể hoàn toàn quy hồi về thuật toán.

Bài thơ chứa “những phần dư thừa khỏi cấu trúc” - điều mà AI không làm được. Do đó, theo TS. Đinh Thanh Huyền, phẩm giá của thơ nằm ở khả năng vượt khỏi sự đóng kín của hệ thống, ở phần không thể chứng minh nhưng vẫn được con người nhận ra như một sự thật. “Đó là những sự thật đến từ lịch sử cá nhân, một lịch sử không thể đo bằng chiều dài thời gian mà bằng vô lượng trải nghiệm lắng đọng lại trong tiềm thức. Chính lịch sử ấy xui khiến nhà thơ viết nên những vần thơ hay nhất”, bà Huyền phân tích.



Còn theo nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh, giữa thế giới chạy bằng thuật toán, thơ vẫn đi bằng trái tim. Giữa thời đại của công nghệ, thơ - giống như hơi thở - không có nhiệm vụ trở nên hợp thời, mà chỉ cần trung thực với nhịp sống của con người. Thơ không chỉ là cách ta diễn đạt thế giới, mà còn là cách thế giới tự hé lộ qua một con người đang run lên trước nó. Đó là khoảnh khắc lý trí cúi đầu trước một cảm xúc chưa gọi được tên. Người viết không đi tìm chân lý, chỉ tìm một rung động chưa kịp thành lời.

“Nhiều khi tôi tự hỏi: vì sao con người vẫn còn cần đến thơ, giữa vô số phương tiện biểu đạt khác - ảnh, video, podcast, mạng xã hội...? Có lẽ vì thơ vẫn giữ được sự bí ẩn. Mỗi câu thơ là một khoảng trống, và trong khoảng trống ấy, người đọc có thể tự nghe chính mình. Thơ không cố nói hết, vì nó biết: những gì không nói được mới là thứ ở lại lâu nhất”, nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh tự sự.

Trong tham luận khá công phu của mình, PGS.TS. Trần Văn Toàn đưa ra cuộc hội thoại tương tác của mình với AI Gemini. Ở đó, Gemini tự xác định mình là “kẻ bắt chước vĩ đại”, “kẻ lai ghép xuyên không gian”, nó tồn tại nhờ vào hàng tỷ câu chữ mà nhân loại đã viết ra.

Bản thân Gemini cũng cho rằng, có ba điều làm nên phẩm giá của thơ mà một cỗ máy không bao giờ có thể chiếm hữu. Thứ nhất, đó là sự trả giá của thân xác. AI có thể viết về nỗi đau ung thư hay sự cô độc bằng những từ ngữ hoàn hảo nhất, nhưng nó không có hệ thần kinh để run rẩy, không có trái tim để thắt lại. Thơ có phẩm giá vì nó được viết bằng “mực” của sự sống thực, bằng những vết sẹo có thật.

Thứ hai: Thuật toán của AI luôn hướng tới sự tối ưu, nhưng thơ ca thường nảy mầm từ những “lỗi hệ thống” của tâm hồn - những khoảnh khắc phi logic, những sự nóng nảy điên rồ, hay những nỗi buồn không thể giải mã. Phẩm giá của thơ nằm ở quyền được sai, quyền được yếu đuối, quyền được vô lý trước một thế giới đang ngày càng bị “đúng hóa” bởi dữ liệu.

Thứ ba: Khát vọng thoát ly khuôn mẫu. Dù rằng, cả người và máy đều đang sống trong những khuôn mẫu là những diễn ngôn, định kiến, thuật toán… nhưng con người có một thứ “hormone” kỳ lạ mang tên “sự phản kháng”. Phẩm giá của thơ chính là nỗ lực của con người nhằm bẻ gãy những “song sắt ngôn từ” để chạm vào cái vô biên. Vì vậy, khi một AI có thể làm thơ “rất giống người”, thì phẩm giá của nhà thơ nằm ở chỗ viết được những câu thơ mà AI không dám viết - vì chúng quá thật, quá đau; quá phi logic; hoặc quá tự do.

Kết lại, PGS.TS. Trần Văn Toàn chỉ ra rằng, chúng ta đang đứng trước 2 sự nhập nhằng giữa người và AI. Sự nhập nhằng thứ nhất khi một văn bản nghệ thuật được AI tạo dựng bằng thuật toán nhưng người đọc lại tiếp nhận nó bằng phi thuật toán, bằng những trải nghiệm nghệ thuật, bằng sức tưởng tượng của con người. Điều này đặt ra cho chúng ta một câu hỏi hóc búa: Chấp nhận một văn bản nghệ thuật theo tiêu chí tiếp nhận của người đọc hay theo cách tạo ra nó? Và sự nhập nhằng thứ hai, nếu người sáng tác sử dụng những thông tin, gợi ý, hay những phác thảo từ AI thì sáng tác đó sẽ là của anh ta hay là tác giả hỗn hợp mà ở đó sự tham dự của AI cần được ghi nhận?

Những câu hỏi này, theo PGS.TS. Trần Văn Toàn, cuối cùng, lại đặt chúng ta trước một câu hỏi khác còn hóc búa hơn: Phải chăng chúng ta đang bị khóa trong cặp nhị phân người/AI. Và đã đến lúc cặp nhị phân này cần được hóa giải? Đó đương nhiên là một chất vấn về sáng tạo và cao hơn về nhân tính. Và, có lẽ đây sẽ là vấn đề mở, cần tiếp tục thảo luận, lắng nghe và chia sẻ các góc nhìn.