Cần một cuộc cách mạng dinh dưỡng học đường để chặn 'gánh nặng kép'

(CLO) Trong khi nhiều em học sinh thiếu vi chất, thấp còi, thì không ít em lại đối mặt với béo phì, bệnh chuyển hóa ngay từ tuổi đến trường. Thực trạng này đòi hỏi một cuộc cách mạng thực sự về dinh dưỡng học đường, từ bữa ăn bán trú đến giáo dục thói quen ăn uống, để bảo vệ sức vóc và trí lực cho thế hệ tương lai.

Tại Hội thảo khoa học quốc tế về dinh dưỡng học đường năm 2025 do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phối hợp với Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chứcvới chủ đề “Vì một Việt Nam khỏe mạnh – Vì tầm vóc Việt”, các nhà khoa học, chuyên gia y tế và nhà quản lý giáo dục đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về “gánh nặng kép” dinh dưỡng ở trẻ em khi suy dinh dưỡng và thừa cân cùng song hành.

Thực trạng này không chỉ làm chậm nhịp phát triển thể chất, trí tuệ mà còn đe dọa trực tiếp khát vọng nâng tầm vóc Việt. Từ những phân tích khoa học và kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia kêu gọi một cuộc cách mạng dinh dưỡng học đường nơi mỗi bữa ăn ở trường không chỉ đủ no, đủ chất mà còn là chìa khóa mở ra một tương lai khỏe mạnh, tự tin và hội nhập cho thế hệ mai sau.

Từ Nhật Bản, Hàn Quốc đến nhiều quốc gia châu Âu, dinh dưỡng học đường không chỉ là bữa ăn trưa đủ chất mà còn là chiến lược quốc gia về phát triển tầm vóc, trí tuệ thế hệ trẻ.

Nhìn từ mô hình quốc tế cho thấy, khi bữa ăn học đường được thiết kế khoa học, kết hợp giáo dục dinh dưỡng và vận động thể chất, trẻ em vừa khỏe mạnh, vừa học tập hiệu quả hơn.

Còn tại Việt Nam, dù đã có tiến bộ rõ rệt, “gánh nặng kép” suy dinh dưỡng – thừa cân vẫn hiện hữu, đòi hỏi tư duy mới, giải pháp bứt phá để rút ngắn khoảng cách với các nước tiên tiến.





Nhật Bản: Bữa ăn học đường là chính sách của quốc gia

“Nhật Bản đã từng trải qua cả hai thái cực về dinh dưỡng – thiếu đói nghiêm trọng sau chiến tranh và gia tăng thừa cân khi kinh tế phát triển. Chúng tôi vượt qua được là nhờ coi dinh dưỡng học đường là một chính sách quốc gia độc lập, có luật và hệ thống thực thi chặt chẽ,” GS Nakamura Teiji, Chủ tịch Hiệp hội Dinh dưỡng Nhật Bản chia sẻ.

Theo GS Nakamura, bước ngoặt quan trọng là Luật Bữa trưa Học đường 1954, bảo đảm mọi học sinh tiểu học được ăn trưa tại trường.



Sau đó, Luật Shokuiku 2006 biến bữa ăn thành công cụ giáo dục toàn diện, từ kiến thức về thực phẩm, an toàn, văn hóa ẩm thực đến bảo vệ môi trường.

“Chúng tôi không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn bồi đắp tri thức và thói quen lành mạnh cho trẻ. Thành công này đến từ sự phối hợp đồng bộ giữa chính phủ, địa phương, nhà trường, gia đình và ngành công nghiệp thực phẩm", GS. Nakamura nhấn mạnh đồng thời cho biết Nhật Bản đang hướng tới miễn phí hoàn toàn bữa trưa học đường.

Kinh nghiệm này, theo ông là gợi mở quan trọng cho Việt Nam trong nỗ lực chặn “gánh nặng kép” về dinh dưỡng và xây dựng tầm vóc thế hệ tương lai.



Sữa tươi được xem là “nguồn vàng” cung cấp canxi

“Khoảng 70% sự phát triển não bộ của trẻ diễn ra trước 5 tuổi, và nếu thiếu sắt hay i-ốt trong giai đoạn này, hậu quả sẽ ảnh hưởng suốt đời”, TS Philipp Rosler, nguyên Phó Thủ tướng Cộng hòa Liên bang Đức nhấn mạnh khi nói về vai trò của dinh dưỡng học đường.

Ông cho rằng, bữa ăn đầy đủ dưỡng chất tại trường không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất, tinh thần mà còn góp phần phòng chống các bệnh mạn tính như béo phì, tiểu đường, đồng thời tạo cơ hội phát triển bình đẳng cho mọi học sinh.

Trong đó, sữa tươi được xem là “nguồn vàng” cung cấp canxi, phospho, protein chất lượng cao và nhiều dưỡng chất quan trọng cho trí tuệ, xương và răng chắc khỏe.



Từ thực tiễn Đức và Liên minh châu Âu, TS Rosler chia sẻ hai kinh nghiệm nổi bật: Tiêu chuẩn chất lượng bữa ăn trường học Đức bộ hướng dẫn khoa học, cân đối và bền vững, hiện áp dụng tại hơn 5.000 trường, giúp cải thiện hiệu suất nhận thức và sức khỏe học sinh; cùng Chương trình Sữa – Rau – Quả học đường của EU, mỗi năm hỗ trợ hơn 20 triệu trẻ em tại 27 quốc gia thành viên, kết hợp phân phối thực phẩm tươi với giáo dục dinh dưỡng.

Theo ông, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai chương trình dinh dưỡng học đường hiệu quả: nguồn sữa tươi trong nước dồi dào, sự tham gia của doanh nghiệp lớn, cùng sự ủng hộ mạnh mẽ từ Chính phủ.



Ông khuyến nghị, Việt Nam nên sớm xây dựng Chính sách Quốc gia về Sữa học đường, áp dụng tiêu chuẩn dinh dưỡng rõ ràng, tích hợp giáo dục dinh dưỡng vào chương trình học và ưu tiên triển khai tại các vùng khó khăn.

“Một chế độ ăn học đường lành mạnh sẽ là nền tảng để thế hệ trẻ Việt Nam lớn lên khỏe mạnh, thông minh và sẵn sàng hội nhập”, TS. Rosler nhấn mạnh.

Giải mã gen – Chìa khóa mở lối cho cuộc cách mạng dinh dưỡng học đường

“Không có hai đứa trẻ nào giống nhau, và dinh dưỡng cho trẻ em cũng vậy”, GS Vimal Karani, chuyên gia Dinh dưỡng di truyền và Dinh dưỡng học hệ gen (Đại học Reading, Vương quốc Anh) nhấn mạnh khi chia sẻ về tầm quan trọng của dinh dưỡng cá thể hóa.

Theo ông, mỗi đứa trẻ mang một “bản đồ di truyền” riêng, quyết định cách cơ thể phản ứng với thực phẩm, chuyển hóa dinh dưỡng và nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.



Dinh dưỡng học hệ gen là lĩnh vực kết hợp khoa học dinh dưỡng với di truyền học cho phép thiết kế chế độ ăn phù hợp với hồ sơ gen của từng cá nhân, từ đó tối ưu hóa sức khỏe, đặc biệt trong phòng ngừa béo phì và các bệnh tim mạch chuyển hóa.

Từ dự án hợp tác quốc tế GeNuIne đến chương trình GENEY tại Malaysia, GS Karani đã chứng minh hiệu quả của cách tiếp cận này trong môi trường học đường: kết hợp nghiên cứu khoa học, giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể chất để trao quyền cho học sinh hiểu rõ cơ thể mình và lựa chọn thực phẩm lành mạnh.

Ông đặc biệt nhấn mạnh giai đoạn “1.000 ngày đầu đời” từ khi thụ thai đến lúc trẻ 2 tuổi là khoảng thời gian vàng để can thiệp dinh dưỡng chính xác, bởi những thiếu hụt vi chất như vitamin D, sắt hay i-ốt trong thời kỳ này có thể để lại hệ lụy suốt đời.

Trong bối cảnh Việt Nam đối mặt với “gánh nặng kép” vừa suy dinh dưỡng vừa gia tăng thừa cân, béo phì - GS Karani cho rằng đã đến lúc tích hợp dữ liệu di truyền vào chính sách dinh dưỡng học đường.



Điều này không chỉ giúp xây dựng bữa ăn học đường cân đối, an toàn và phù hợp cho từng nhóm trẻ, mà còn mở ra hướng tiếp cận bền vững để nâng cao tầm vóc và trí tuệ thế hệ tương lai.

“Dinh dưỡng chính xác không phải là xu hướng nhất thời, mà là chìa khóa để trao quyền cho cuộc sống của trẻ em", GS khẳng định.

Cá thể hóa để phù hợp với hồ sơ di truyền của từng trẻ

“Chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mà dinh dưỡng không còn dừng ở việc “ăn đủ” hay “ăn lành mạnh” nữa, mà phải cá thể hóa để phù hợp với hồ sơ di truyền của từng trẻ", PGS. Zhuifeng Guo, Giám đốc Ban Đổi mới & Phát triển Ngoại khoa, Hiệp hội Quản lý Ngành Công nghiệp Y tế Quốc gia, Trung Quốc chia sẻ.

Theo ông, dinh dưỡng học hệ gen mở ra cánh cửa mới để phòng ngừa và kiểm soát các bệnh tim mạch chuyển hóa ngay từ giai đoạn học đường, thông qua việc giải mã mối tương tác phức tạp giữa gen và chế độ ăn.

Những dữ liệu toàn cầu cho thấy, béo phì ở trẻ em đang gia tăng nhanh chóng và trở thành “gánh nặng kép” cùng với thiếu vi chất dinh dưỡng, ngay cả ở những gia đình có điều kiện kinh tế.

Gen có thể giải thích tới 70% sự khác biệt về chỉ số BMI, song yếu tố môi trường – từ thói quen ăn uống, đồ uống có đường, lối sống ít vận động cũng góp phần lớn.



Ông cho rằng, các chương trình dinh dưỡng học đường cần dịch chuyển từ khuyến nghị chung sang tiếp cận cá thể hóa, tích hợp dữ liệu di truyền, biểu sinh và vi sinh đường ruột để thiết kế thực đơn phù hợp.

Những mô hình như dự án GeNuIne hay chương trình GENEY tại Malaysia chứng minh rằng, khi trẻ được giáo dục và trải nghiệm dinh dưỡng dựa trên gen, hiệu quả phòng chống béo phì và nâng cao sức khỏe sẽ bền vững hơn.

“Tại Việt Nam, đã đến lúc lồng ghép nghiên cứu dinh dưỡng di truyền vào chính sách học đường. Đây không chỉ là câu chuyện khoa học, mà là đầu tư cho tầm vóc và tương lai dân tộc,” PGS Guo khẳng định.

Từ những góc nhìn quốc tế từ Nhật Bản với kinh nghiệm xây dựng hệ thống bữa ăn học đường đồng bộ, đến nghiên cứu dinh dưỡng di truyền của Trung Quốc và các mô hình ứng dụng tại nhiều quốc gia – có thể thấy một thông điệp chung: dinh dưỡng học đường phải được tiếp cận như một chiến lược quốc gia, kết hợp khoa học hiện đại với giải pháp thực tiễn, hướng tới cả cộng đồng và từng cá thể.



Chỉ khi nhà trường, gia đình, ngành y tế và giáo dục cùng chung tay, trẻ em mới được hưởng lợi trọn vẹn từ những tiến bộ dinh dưỡng, qua đó giảm “gánh nặng kép”, nâng cao sức khỏe thể chất, trí tuệ và tầm vóc. Đây không chỉ là vấn đề của bữa ăn hôm nay, mà là khoản đầu tư bền vững cho sức mạnh và khát vọng vươn tầm của dân tộc trong tương lai.



Tại Hội thảo khoa học quốc tế về dinh dưỡng học đường năm 2025 do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phối hợp với Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chứcvới chủ đề “Vì một Việt Nam khỏe mạnh – Vì tầm vóc Việt”, các nhà khoa học, chuyên gia y tế và nhà quản lý giáo dục đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về “gánh nặng kép” dinh dưỡng ở trẻ em khi suy dinh dưỡng và thừa cân cùng song hành.

Thực trạng này không chỉ làm chậm nhịp phát triển thể chất, trí tuệ mà còn đe dọa trực tiếp khát vọng nâng tầm vóc Việt. Từ những phân tích khoa học và kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia kêu gọi một cuộc cách mạng dinh dưỡng học đường nơi mỗi bữa ăn ở trường không chỉ đủ no, đủ chất mà còn là chìa khóa mở ra một tương lai khỏe mạnh, tự tin và hội nhập cho thế hệ mai sau.

Từ Nhật Bản, Hàn Quốc đến nhiều quốc gia châu Âu, dinh dưỡng học đường không chỉ là bữa ăn trưa đủ chất mà còn là chiến lược quốc gia về phát triển tầm vóc, trí tuệ thế hệ trẻ.

Nhìn từ mô hình quốc tế cho thấy, khi bữa ăn học đường được thiết kế khoa học, kết hợp giáo dục dinh dưỡng và vận động thể chất, trẻ em vừa khỏe mạnh, vừa học tập hiệu quả hơn.

Còn tại Việt Nam, dù đã có tiến bộ rõ rệt, “gánh nặng kép” suy dinh dưỡng – thừa cân vẫn hiện hữu, đòi hỏi tư duy mới, giải pháp bứt phá để rút ngắn khoảng cách với các nước tiên tiến.





Nhật Bản: Bữa ăn học đường là chính sách của quốc gia

“Nhật Bản đã từng trải qua cả hai thái cực về dinh dưỡng – thiếu đói nghiêm trọng sau chiến tranh và gia tăng thừa cân khi kinh tế phát triển. Chúng tôi vượt qua được là nhờ coi dinh dưỡng học đường là một chính sách quốc gia độc lập, có luật và hệ thống thực thi chặt chẽ,” GS Nakamura Teiji, Chủ tịch Hiệp hội Dinh dưỡng Nhật Bản chia sẻ.

Theo GS Nakamura, bước ngoặt quan trọng là Luật Bữa trưa Học đường 1954, bảo đảm mọi học sinh tiểu học được ăn trưa tại trường.



Sau đó, Luật Shokuiku 2006 biến bữa ăn thành công cụ giáo dục toàn diện, từ kiến thức về thực phẩm, an toàn, văn hóa ẩm thực đến bảo vệ môi trường.

“Chúng tôi không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn bồi đắp tri thức và thói quen lành mạnh cho trẻ. Thành công này đến từ sự phối hợp đồng bộ giữa chính phủ, địa phương, nhà trường, gia đình và ngành công nghiệp thực phẩm", GS. Nakamura nhấn mạnh đồng thời cho biết Nhật Bản đang hướng tới miễn phí hoàn toàn bữa trưa học đường.

Kinh nghiệm này, theo ông là gợi mở quan trọng cho Việt Nam trong nỗ lực chặn “gánh nặng kép” về dinh dưỡng và xây dựng tầm vóc thế hệ tương lai.



Sữa tươi được xem là “nguồn vàng” cung cấp canxi

“Khoảng 70% sự phát triển não bộ của trẻ diễn ra trước 5 tuổi, và nếu thiếu sắt hay i-ốt trong giai đoạn này, hậu quả sẽ ảnh hưởng suốt đời”, TS Philipp Rosler, nguyên Phó Thủ tướng Cộng hòa Liên bang Đức nhấn mạnh khi nói về vai trò của dinh dưỡng học đường.

Ông cho rằng, bữa ăn đầy đủ dưỡng chất tại trường không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất, tinh thần mà còn góp phần phòng chống các bệnh mạn tính như béo phì, tiểu đường, đồng thời tạo cơ hội phát triển bình đẳng cho mọi học sinh.

Trong đó, sữa tươi được xem là “nguồn vàng” cung cấp canxi, phospho, protein chất lượng cao và nhiều dưỡng chất quan trọng cho trí tuệ, xương và răng chắc khỏe.



Từ thực tiễn Đức và Liên minh châu Âu, TS Rosler chia sẻ hai kinh nghiệm nổi bật: Tiêu chuẩn chất lượng bữa ăn trường học Đức bộ hướng dẫn khoa học, cân đối và bền vững, hiện áp dụng tại hơn 5.000 trường, giúp cải thiện hiệu suất nhận thức và sức khỏe học sinh; cùng Chương trình Sữa – Rau – Quả học đường của EU, mỗi năm hỗ trợ hơn 20 triệu trẻ em tại 27 quốc gia thành viên, kết hợp phân phối thực phẩm tươi với giáo dục dinh dưỡng.

Theo ông, Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để triển khai chương trình dinh dưỡng học đường hiệu quả: nguồn sữa tươi trong nước dồi dào, sự tham gia của doanh nghiệp lớn, cùng sự ủng hộ mạnh mẽ từ Chính phủ.



Ông khuyến nghị, Việt Nam nên sớm xây dựng Chính sách Quốc gia về Sữa học đường, áp dụng tiêu chuẩn dinh dưỡng rõ ràng, tích hợp giáo dục dinh dưỡng vào chương trình học và ưu tiên triển khai tại các vùng khó khăn.

“Một chế độ ăn học đường lành mạnh sẽ là nền tảng để thế hệ trẻ Việt Nam lớn lên khỏe mạnh, thông minh và sẵn sàng hội nhập”, TS. Rosler nhấn mạnh.

Giải mã gen – Chìa khóa mở lối cho cuộc cách mạng dinh dưỡng học đường

“Không có hai đứa trẻ nào giống nhau, và dinh dưỡng cho trẻ em cũng vậy”, GS Vimal Karani, chuyên gia Dinh dưỡng di truyền và Dinh dưỡng học hệ gen (Đại học Reading, Vương quốc Anh) nhấn mạnh khi chia sẻ về tầm quan trọng của dinh dưỡng cá thể hóa.

Theo ông, mỗi đứa trẻ mang một “bản đồ di truyền” riêng, quyết định cách cơ thể phản ứng với thực phẩm, chuyển hóa dinh dưỡng và nguy cơ mắc các bệnh mạn tính.



Dinh dưỡng học hệ gen là lĩnh vực kết hợp khoa học dinh dưỡng với di truyền học cho phép thiết kế chế độ ăn phù hợp với hồ sơ gen của từng cá nhân, từ đó tối ưu hóa sức khỏe, đặc biệt trong phòng ngừa béo phì và các bệnh tim mạch chuyển hóa.

Từ dự án hợp tác quốc tế GeNuIne đến chương trình GENEY tại Malaysia, GS Karani đã chứng minh hiệu quả của cách tiếp cận này trong môi trường học đường: kết hợp nghiên cứu khoa học, giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể chất để trao quyền cho học sinh hiểu rõ cơ thể mình và lựa chọn thực phẩm lành mạnh.

Ông đặc biệt nhấn mạnh giai đoạn “1.000 ngày đầu đời” từ khi thụ thai đến lúc trẻ 2 tuổi là khoảng thời gian vàng để can thiệp dinh dưỡng chính xác, bởi những thiếu hụt vi chất như vitamin D, sắt hay i-ốt trong thời kỳ này có thể để lại hệ lụy suốt đời.

Trong bối cảnh Việt Nam đối mặt với “gánh nặng kép” vừa suy dinh dưỡng vừa gia tăng thừa cân, béo phì - GS Karani cho rằng đã đến lúc tích hợp dữ liệu di truyền vào chính sách dinh dưỡng học đường.



Điều này không chỉ giúp xây dựng bữa ăn học đường cân đối, an toàn và phù hợp cho từng nhóm trẻ, mà còn mở ra hướng tiếp cận bền vững để nâng cao tầm vóc và trí tuệ thế hệ tương lai.

“Dinh dưỡng chính xác không phải là xu hướng nhất thời, mà là chìa khóa để trao quyền cho cuộc sống của trẻ em", GS khẳng định.

Cá thể hóa để phù hợp với hồ sơ di truyền của từng trẻ

“Chúng ta đang bước vào một kỷ nguyên mà dinh dưỡng không còn dừng ở việc “ăn đủ” hay “ăn lành mạnh” nữa, mà phải cá thể hóa để phù hợp với hồ sơ di truyền của từng trẻ", PGS. Zhuifeng Guo, Giám đốc Ban Đổi mới & Phát triển Ngoại khoa, Hiệp hội Quản lý Ngành Công nghiệp Y tế Quốc gia, Trung Quốc chia sẻ.

Theo ông, dinh dưỡng học hệ gen mở ra cánh cửa mới để phòng ngừa và kiểm soát các bệnh tim mạch chuyển hóa ngay từ giai đoạn học đường, thông qua việc giải mã mối tương tác phức tạp giữa gen và chế độ ăn.

Những dữ liệu toàn cầu cho thấy, béo phì ở trẻ em đang gia tăng nhanh chóng và trở thành “gánh nặng kép” cùng với thiếu vi chất dinh dưỡng, ngay cả ở những gia đình có điều kiện kinh tế.

Gen có thể giải thích tới 70% sự khác biệt về chỉ số BMI, song yếu tố môi trường – từ thói quen ăn uống, đồ uống có đường, lối sống ít vận động cũng góp phần lớn.



Ông cho rằng, các chương trình dinh dưỡng học đường cần dịch chuyển từ khuyến nghị chung sang tiếp cận cá thể hóa, tích hợp dữ liệu di truyền, biểu sinh và vi sinh đường ruột để thiết kế thực đơn phù hợp.

Những mô hình như dự án GeNuIne hay chương trình GENEY tại Malaysia chứng minh rằng, khi trẻ được giáo dục và trải nghiệm dinh dưỡng dựa trên gen, hiệu quả phòng chống béo phì và nâng cao sức khỏe sẽ bền vững hơn.

“Tại Việt Nam, đã đến lúc lồng ghép nghiên cứu dinh dưỡng di truyền vào chính sách học đường. Đây không chỉ là câu chuyện khoa học, mà là đầu tư cho tầm vóc và tương lai dân tộc,” PGS Guo khẳng định.

Từ những góc nhìn quốc tế từ Nhật Bản với kinh nghiệm xây dựng hệ thống bữa ăn học đường đồng bộ, đến nghiên cứu dinh dưỡng di truyền của Trung Quốc và các mô hình ứng dụng tại nhiều quốc gia – có thể thấy một thông điệp chung: dinh dưỡng học đường phải được tiếp cận như một chiến lược quốc gia, kết hợp khoa học hiện đại với giải pháp thực tiễn, hướng tới cả cộng đồng và từng cá thể.



Chỉ khi nhà trường, gia đình, ngành y tế và giáo dục cùng chung tay, trẻ em mới được hưởng lợi trọn vẹn từ những tiến bộ dinh dưỡng, qua đó giảm “gánh nặng kép”, nâng cao sức khỏe thể chất, trí tuệ và tầm vóc. Đây không chỉ là vấn đề của bữa ăn hôm nay, mà là khoản đầu tư bền vững cho sức mạnh và khát vọng vươn tầm của dân tộc trong tương lai.