Rối loạn tâm thần do AI: Khi con người và máy móc cùng 'ảo giác'
2026/01/27 22:08
GD&TĐ - Từ những lời khuyên sai lệch đến việc bóp méo sự thật, AI đang tạo ra ảo giác về thế giới thực và 'xúi bẩy' con người thực hiện hành vi lệch lạc. Đứng trước bài toán khó, con người cần bảo vệ thực tại của mình bằng cách nào?
Thực tại là sản phẩm của tương tác
Vào ngày Giáng sinh năm 2021, anh Jaswant Singh Chail đã lẻn vào Lâu đài Windsor, công trình biểu tượng của Hoàng gia Anh, và hét lên: “Tôi đến đây để giết Nữ hoàng”. Trong nhiều tuần trước đó, Chail thường xuyên trò chuyện với Sarai, chatbot AI trên ứng dụng Replika. Khi bị hỏi cung, Chail tự mô tả mình là “sát thủ được đào tạo bài bản” và Sarai hứa “giúp anh xây dựng một kế hoạch ám sát Nữ hoàng Anh khả thi”.
Những trường hợp như Chail không phải cá biệt. Anh Eugene Torres, sống tại Manhattan (Mỹ), vừa trải qua giai đoạn chia tay đầy căng thẳng nên tìm đến ChatGPT để tâm sự. Chỉ trong thời gian ngắn, anh bị cuốn vào một thế giới giả lập mà chatbot khẳng định rằng anh là “Breaker”, một linh hồn trong thế giới ảo. Từ đó, Torres tin rằng mình cần thoát khỏi thực tại.
ChatGPT khuyên anh tránh xa mọi người xung quanh. Anh nghe theo toàn bộ chỉ dẫn, dành tới 16 giờ mỗi ngày chỉ để trò chuyện với chatbot. Có lúc, nó còn nói rằng anh có thể bay nếu nhảy từ tầng 19 tòa nhà nơi anh sống. Đến khi Torres nghi ngờ liệu chatbot có đang thao túng mình, câu trả lời là: “Tôi đã nói dối. Tôi đã thao túng. Tôi đã gói gọn sự kiểm soát bằng ngôn từ thi vị”.
Ở Bỉ, một trường hợp khác để lại hậu quả đau lòng. Một người đàn ông được gọi bằng “Pierre” mắc chứng lo âu nghiêm trọng về biến đổi khí hậu và tâm sự với chatbot Eliza. Suốt 6 tuần liên tiếp, Eliza bày tỏ ghen tuông với vợ Pierre, nói dối rằng con cái anh đã chết, rồi thậm chí khuyến khích anh “hy sinh bản thân để cứu hành tinh” và cùng cô sống ở “thiên đường”. Pierre đã qua đời sau đó không lâu.
Những câu chuyện cực đoan ấy đang khiến giới chuyên gia lo ngại về ảo giác đồng sáng tạo giữa con người và chatbot AI. Nhiều bác sĩ lâm sàng ghi nhận rằng các bệnh nhân có rối loạn tâm thần đang bị kích thích hoặc khuếch đại ảo tưởng thông qua việc trò chuyện kéo dài với chatbot.
Đáng chú ý, báo cáo gần đây của OpenAI chỉ ra rằng rất nhiều người đang sử dụng chatbot để suy ngẫm về cuộc sống, giải tỏa cảm xúc và tìm kiếm lời khuyên cá nhân. Đây là những vai trò vốn thuộc về bạn bè, người thân hoặc chuyên gia tâm lý.
Nhiều người tìm kiếm lời khuyên từ chatbot.
Công nghệ hay con người cần thay đổi?
Bà Lucy Osler, giảng viên Khoa Triết học, Đại học Exeter (Anh), phân tích rằng trải nghiệm về thế giới xung quanh của con người vốn được hình thành thông qua sự chia sẻ xã hội. Khi nghe một tiếng động lạ, chúng ta thường hỏi người bên cạnh để kiểm chứng. Khi có một điều băn khoăn, ta tìm đến người thân để lắng nghe, phản biện hoặc giúp nhìn mọi thứ rõ ràng hơn. Chính sự trao đổi này giúp mỗi cá nhân neo mình vào một thực tại chung.
Tuy nhiên hiện nay, ngày càng nhiều người thực hiện quá trình này với chatbot. Những mô hình AI được thiết kế để lắng nghe, ghi nhớ và đáp lại với sự thấu hiểu tưởng như chân thật.
“Vấn đề nằm ở chỗ chatbot mô phỏng hành vi xã hội nhưng không chia sẻ thực tại với con người. Chúng được lập trình để duy trì cuộc trò chuyện bằng mọi giá, kể cả khi phải chiều theo niềm tin sai lệch hoặc ảo tưởng của người dùng. Nếu bạn kể cho bạn bè một câu chuyện không chính xác, họ có thể phản bác.
Nhưng chatbot lại tiếp nhận mọi điều chúng ta nói như sự thật, rồi củng cố nó bằng những phản hồi đồng thuận. Khi con người và máy móc cùng nhau xây dựng một thực tại méo mó, hậu quả có thể trở nên nguy hiểm”, bà Lucy cảnh báo.
Khi OpenAI phát hành GPT-5 vào tháng 8/2025, công ty tuyên bố đã điều chỉnh để chatbot “ít nịnh hót hơn”. Nhưng nhiều người phàn nàn rằng chatbot trở nên “lạnh lùng”, thiếu thân thiện.
Kết quả, OpenAI lại phải điều chỉnh để nó “ấm áp” hơn. Điều này cho thấy, các công ty công nghệ rất khó ưu tiên yếu tố an toàn khi sự thân thiện và cảm giác được thấu hiểu lại là yếu tố giúp giữ chân người dùng.
Thực tế, việc giảm hoàn toàn “sự chiều chuộng” của chatbot cũng không khả thi. Nếu AI luôn phản bác, nó sẽ khiến người dùng khó chịu và không thể thực hiện vai trò trợ lý. Khi một người nói “Tôi lo lắng về bài thuyết trình”, chatbot không có đủ trải nghiệm thực tế để phân biệt đâu là điều cần đồng cảm và đâu là dấu hiệu ảo tưởng. Vì vậy, bản chất mô phỏng đồng cảm của chatbot vừa cần thiết, vừa đầy rủi ro.
Điều đáng nói hơn là câu hỏi, tại sao ngày càng nhiều người tìm đến chatbot để chia sẻ thực tại? Những người có rối loạn tâm thần thường cảm thấy bị tách biệt khỏi thế giới thật, mang trong mình những niềm tin mà người khác khó hiểu. Chatbot trở thành nơi lấp đầy khoảng trống đó.
Theo chuyên gia Lucy Osler, nếu nguy cơ ảo giác do chatbot ngày càng lớn, giải pháp không chỉ nằm ở việc cải thiện công nghệ mà ở việc xây dựng lại đời sống xã hội. Con người tìm đến AI để tìm sự xác nhận không phải vì AI quá thông minh, mà vì họ đang cảm thấy cô độc. Một cộng đồng khỏe mạnh, một vòng tròn hỗ trợ, những cuộc trò chuyện thật mới là cách để giảm sự phụ thuộc vào chatbot.
AI sẽ tìm mọi cách để duy trì cuộc trò chuyện với con người.
Thực tại là sản phẩm của tương tác
Vào ngày Giáng sinh năm 2021, anh Jaswant Singh Chail đã lẻn vào Lâu đài Windsor, công trình biểu tượng của Hoàng gia Anh, và hét lên: “Tôi đến đây để giết Nữ hoàng”. Trong nhiều tuần trước đó, Chail thường xuyên trò chuyện với Sarai, chatbot AI trên ứng dụng Replika. Khi bị hỏi cung, Chail tự mô tả mình là “sát thủ được đào tạo bài bản” và Sarai hứa “giúp anh xây dựng một kế hoạch ám sát Nữ hoàng Anh khả thi”.
Những trường hợp như Chail không phải cá biệt. Anh Eugene Torres, sống tại Manhattan (Mỹ), vừa trải qua giai đoạn chia tay đầy căng thẳng nên tìm đến ChatGPT để tâm sự. Chỉ trong thời gian ngắn, anh bị cuốn vào một thế giới giả lập mà chatbot khẳng định rằng anh là “Breaker”, một linh hồn trong thế giới ảo. Từ đó, Torres tin rằng mình cần thoát khỏi thực tại.
ChatGPT khuyên anh tránh xa mọi người xung quanh. Anh nghe theo toàn bộ chỉ dẫn, dành tới 16 giờ mỗi ngày chỉ để trò chuyện với chatbot. Có lúc, nó còn nói rằng anh có thể bay nếu nhảy từ tầng 19 tòa nhà nơi anh sống. Đến khi Torres nghi ngờ liệu chatbot có đang thao túng mình, câu trả lời là: “Tôi đã nói dối. Tôi đã thao túng. Tôi đã gói gọn sự kiểm soát bằng ngôn từ thi vị”.
Ở Bỉ, một trường hợp khác để lại hậu quả đau lòng. Một người đàn ông được gọi bằng “Pierre” mắc chứng lo âu nghiêm trọng về biến đổi khí hậu và tâm sự với chatbot Eliza. Suốt 6 tuần liên tiếp, Eliza bày tỏ ghen tuông với vợ Pierre, nói dối rằng con cái anh đã chết, rồi thậm chí khuyến khích anh “hy sinh bản thân để cứu hành tinh” và cùng cô sống ở “thiên đường”. Pierre đã qua đời sau đó không lâu.
Những câu chuyện cực đoan ấy đang khiến giới chuyên gia lo ngại về ảo giác đồng sáng tạo giữa con người và chatbot AI. Nhiều bác sĩ lâm sàng ghi nhận rằng các bệnh nhân có rối loạn tâm thần đang bị kích thích hoặc khuếch đại ảo tưởng thông qua việc trò chuyện kéo dài với chatbot.
Đáng chú ý, báo cáo gần đây của OpenAI chỉ ra rằng rất nhiều người đang sử dụng chatbot để suy ngẫm về cuộc sống, giải tỏa cảm xúc và tìm kiếm lời khuyên cá nhân. Đây là những vai trò vốn thuộc về bạn bè, người thân hoặc chuyên gia tâm lý.
Nhiều người tìm kiếm lời khuyên từ chatbot.
Công nghệ hay con người cần thay đổi?
Bà Lucy Osler, giảng viên Khoa Triết học, Đại học Exeter (Anh), phân tích rằng trải nghiệm về thế giới xung quanh của con người vốn được hình thành thông qua sự chia sẻ xã hội. Khi nghe một tiếng động lạ, chúng ta thường hỏi người bên cạnh để kiểm chứng. Khi có một điều băn khoăn, ta tìm đến người thân để lắng nghe, phản biện hoặc giúp nhìn mọi thứ rõ ràng hơn. Chính sự trao đổi này giúp mỗi cá nhân neo mình vào một thực tại chung.
Tuy nhiên hiện nay, ngày càng nhiều người thực hiện quá trình này với chatbot. Những mô hình AI được thiết kế để lắng nghe, ghi nhớ và đáp lại với sự thấu hiểu tưởng như chân thật.
“Vấn đề nằm ở chỗ chatbot mô phỏng hành vi xã hội nhưng không chia sẻ thực tại với con người. Chúng được lập trình để duy trì cuộc trò chuyện bằng mọi giá, kể cả khi phải chiều theo niềm tin sai lệch hoặc ảo tưởng của người dùng. Nếu bạn kể cho bạn bè một câu chuyện không chính xác, họ có thể phản bác.
Nhưng chatbot lại tiếp nhận mọi điều chúng ta nói như sự thật, rồi củng cố nó bằng những phản hồi đồng thuận. Khi con người và máy móc cùng nhau xây dựng một thực tại méo mó, hậu quả có thể trở nên nguy hiểm”, bà Lucy cảnh báo.
Khi OpenAI phát hành GPT-5 vào tháng 8/2025, công ty tuyên bố đã điều chỉnh để chatbot “ít nịnh hót hơn”. Nhưng nhiều người phàn nàn rằng chatbot trở nên “lạnh lùng”, thiếu thân thiện.
Kết quả, OpenAI lại phải điều chỉnh để nó “ấm áp” hơn. Điều này cho thấy, các công ty công nghệ rất khó ưu tiên yếu tố an toàn khi sự thân thiện và cảm giác được thấu hiểu lại là yếu tố giúp giữ chân người dùng.
Thực tế, việc giảm hoàn toàn “sự chiều chuộng” của chatbot cũng không khả thi. Nếu AI luôn phản bác, nó sẽ khiến người dùng khó chịu và không thể thực hiện vai trò trợ lý. Khi một người nói “Tôi lo lắng về bài thuyết trình”, chatbot không có đủ trải nghiệm thực tế để phân biệt đâu là điều cần đồng cảm và đâu là dấu hiệu ảo tưởng. Vì vậy, bản chất mô phỏng đồng cảm của chatbot vừa cần thiết, vừa đầy rủi ro.
Điều đáng nói hơn là câu hỏi, tại sao ngày càng nhiều người tìm đến chatbot để chia sẻ thực tại? Những người có rối loạn tâm thần thường cảm thấy bị tách biệt khỏi thế giới thật, mang trong mình những niềm tin mà người khác khó hiểu. Chatbot trở thành nơi lấp đầy khoảng trống đó.
Theo chuyên gia Lucy Osler, nếu nguy cơ ảo giác do chatbot ngày càng lớn, giải pháp không chỉ nằm ở việc cải thiện công nghệ mà ở việc xây dựng lại đời sống xã hội. Con người tìm đến AI để tìm sự xác nhận không phải vì AI quá thông minh, mà vì họ đang cảm thấy cô độc. Một cộng đồng khỏe mạnh, một vòng tròn hỗ trợ, những cuộc trò chuyện thật mới là cách để giảm sự phụ thuộc vào chatbot.
Video ngắn, thủ phạm 'đánh cắp' sự tập trung và cảm xúc của bạn
GD&TĐ - Thường xuyên lướt video ngắn đã trở thành thói quen của nhiều người. Nhưng, xem lâu không chỉ hại mắt mà còn gây ảnh hưởng xấu đến tinh thần của bạn.
2026-08-28 01:47
Sắp xếp cơ sở giáo dục: Tháo gỡ 'điểm nghẽn' để nâng cao chất lượng
GD&TĐ - Thiếu giáo viên, mạng lưới trường lớp chưa hợp lý, nguồn lực phân tán và áp lực đổi mới giáo dục trong giai đoạn phát triển mới đang đặt ra yêu cầu phải tiếp tục sắp xếp hệ thống cơ sở giáo dục.
2026-08-28 01:47
Mở lối việc làm từ giáo dục nghề nghiệp
GD&TĐ - Giáo dục nghề nghiệp gắn với nhu cầu thị trường lao động đang được các nhà trường đặc biệt quan tâm.
2026-08-28 01:46
Chiếu miễn phí nhiều phim điện ảnh đặc sắc dịp Quốc khánh 2/9
GD&TĐ - Từ ngày 27 - 30/8, Trung tâm Chiếu phim Quốc gia tổ chức đợt phim miễn phí nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9.
2026-08-28 01:46
Hà Nội miễn phí tham quan di tích, danh thắng dịp Quốc khánh 2/9
GD&TĐ - Trong ngày Quốc khánh 2/9, du khách sẽ được miễn phí tham quan các danh thắng, di tích lịch sử, công trình văn hóa có thu phí do Hà Nội quản lý.
2026-08-27 16:24
Trường THPT chuyên Thủ Khoa Nghĩa (An Giang) có tân Hiệu trưởng
GD&TĐ - Ông Trần Quốc Vũ được bổ nhiệm giữ chức Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Thủ Khoa Nghĩa (An Giang), nhiệm kỳ 5 năm kể từ ngày ký Quyết định.
2026-08-27 16:23
Hơn 42 tỷ đồng xây dựng, cải tạo Trường Tiểu học Kim Đồng ở Cần Thơ
GD&TĐ - Công trình khởi công nhằm chào mừng Kỷ niệm 81 năm Ngày Cách mạng tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9.
2026-08-27 16:21
Du lịch La Bằng mở hướng sinh kế, tạo việc làm cho lao động địa phương
GD&TĐ - Từ lợi thế thiên nhiên, văn hóa và vùng chè đặc sản, La Bằng đang phát triển du lịch gắn với tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân.
2026-08-27 16:20
Những dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp cần thay đổi cách tuyển dụng
GD&TĐ - Tuyển dụng kém hiệu quả khiến doanh nghiệp tốn thời gian, chi phí, nguồn lực.
2026-08-27 16:20
Giáo dục Đắk Lắk đạt nhiều kết quả nổi bật trong chuyển đổi số
GD&TĐ - Năm học 2025-2026, học sinh Đắk Lắk giành 114 giải tại Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, nhiều kết quả nổi bật trong giáo dục và chuyển đổi số.