Giải bài toán việc làm và giữ chân nguồn nhân lực tại các xã biên giới

GD&TĐ - Muốn giữ chân lao động vùng biên giới, cốt lõi là tạo đủ cơ hội việc làm, sinh kế bền vững để người trẻ tự nguyện ở lại quê hương.



Sự dịch chuyển lao động từ các xã biên giới về các đô thị là một xu hướng mang tính tất yếu khi chênh lệch về thu nhập, cơ hội việc làm và điều kiện sống giữa vùng biên giới với đô thị còn khá lớn. Theo ông Trần Anh Tuấn, Chuyên gia nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, người trẻ rời quê không phải vì họ không muốn gắn bó với địa phương, mà vì chưa tìm thấy cơ hội phát triển nghề nghiệp và thu nhập ổn định tại quê nhà.

Tình trạng này dẫn đến thiếu hụt lao động trẻ, già hóa lực lượng lao động, mai một nghề truyền thống và làm suy giảm sức sống kinh tế ở các bản làng. Khi dân cư thưa thớt, sinh kế khó khăn thì việc duy trì ổn định xã hội và bảo vệ chủ quyền biên giới cũng gặp nhiều thách thức. Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải ngăn người dân đi làm xa, mà là tạo đủ cơ hội để họ có quyền lựa chọn ở lại và phát triển.

Định hướng ngành nghề và đổi mới đào tạo nghề tại chỗ

Về định hướng ngành nghề và tạo việc làm tại chỗ, ông Trần Anh Tuấn cho rằng nên nghiên cứu phát triển các xã biên giới theo mô hình dựa trên lợi thế của từng địa bàn. Bốn hướng cần ưu tiên gồm kinh tế cửa khẩu với việc phát triển thương mại biên giới, dịch vụ vận tải, kho bãi, logistics và các dịch vụ hỗ trợ xuất nhập khẩu; nông lâm nghiệp với yêu cầu chuyển từ sản xuất nguyên liệu thô sang chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm đặc sản địa phương; du lịch thông qua khai thác du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng, lịch sử và trải nghiệm bản địa; cùng kinh tế rừng tập trung phát triển lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, dịch vụ môi trường rừng và các mô hình sinh kế dưới tán rừng.

"Điều quan trọng là phải hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, giúp người dân có việc làm và thu nhập thường xuyên, thay vì chỉ tạo việc làm thời vụ", ông Tuấn cho hay.



Đi liền với định hướng ngành nghề là yêu cầu đổi mới đào tạo nghề cho lao động vùng biên giới, trong đó cần chuyển mạnh từ tư duy đào tạo tập trung sang đào tạo linh hoạt, lấy người lao động và nhu cầu thực tế của địa phương làm trung tâm. Có thể triển khai ba mô hình cụ thể gồm đào tạo nghề lưu động ngay tại thôn, bản; tổ chức các khóa học ngắn hạn theo mô-đun để người dân vừa học vừa làm; và áp dụng mô hình chuyển giao kỹ thuật trực tiếp tại hộ gia đình, hợp tác xã, cơ sở sản xuất. Nội dung đào tạo cần gắn chặt với việc làm cụ thể như kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản, du lịch cộng đồng, thương mại điện tử và vận hành thiết bị sản xuất. Đặc biệt, cần có sự tham gia của doanh nghiệp trong đặt hàng đào tạo và tuyển dụng sau đào tạo, bởi đào tạo nghề chỉ thực sự hiệu quả khi người học có thể áp dụng ngay kiến thức để tăng năng suất và thu nhập.

Gắn phát triển nguồn nhân lực với củng cố quốc phòng an ninh

Về mối quan hệ giữa phát triển nhân lực và bảo vệ biên giới, ông Trần Anh Tuấn nhấn mạnh sự cần thiết phải đảm bảo theo đúng chủ trương, định hướng của Nhà nước, xác định phát triển nguồn nhân lực ở các xã biên giới là một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội gắn với quốc phòng, an ninh. Một địa bàn muốn ổn định lâu dài thì trước hết người dân phải có việc làm, có thu nhập, có điều kiện tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu. Khi người dân sống tốt, có sinh kế ổn định và gắn bó với quê hương thì thế trận lòng dân được củng cố.

Chính vì vậy, quy hoạch nguồn nhân lực cần được tích hợp ngay từ đầu với quy hoạch dân cư, hạ tầng, sản xuất và quốc phòng - an ninh. Trong quá trình này, các cấp, các ngành cần đặc biệt quan tâm đào tạo đội ngũ cán bộ cơ sở, thanh niên tại chỗ và người lao động là đồng bào dân tộc thiểu số. Phát triển kinh tế phải đi đôi với nhiệm vụ giữ dân, giữ đất và giữ vững chủ quyền biên giới.

Vai trò liên kết của TPHCM và cơ chế đột phá cho thanh niên

Về vai trò của TPHCM và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Nhà nước luôn định hướng khu vực này giữ vai trò là trung tâm kết nối thị trường, công nghệ, vốn và doanh nghiệp với các địa phương biên giới. Để thực hiện tốt vai trò đó, cần tập trung vào bốn hoạt động cụ thể gồm kết nối doanh nghiệp phía Nam với hợp tác xã, hộ sản xuất vùng biên để hình thành chuỗi cung ứng và bao tiêu nông sản; chuyển giao công nghệ chế biến, bảo quản, đóng gói và tiêu chuẩn hóa sản phẩm; thu hút doanh nghiệp đầu tư các cơ sở sơ chế, chế biến phù hợp với quy mô và điều kiện từng địa phương; đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề, quản trị kinh doanh, thương mại điện tử và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

"Dù vậy, không nhất thiết phải đưa những nhà máy lớn về vùng biên, mà giải pháp phù hợp hơn là phát triển các cơ sở chế biến quy mô vừa và nhỏ, sử dụng nhiều lao động địa phương, tận dụng nguyên liệu tại chỗ và có đầu ra ổn định", ông Tuấn khẳng định.

Về cơ chế, chính sách đột phá để thanh niên lập nghiệp tại quê hương, ông Trần Anh Tuấn khẳng định muốn thu hút thanh niên ở lại vùng biên lập nghiệp thì phải giải quyết đồng thời ba vấn đề là vốn, thị trường và môi trường sống. Cần mở rộng tín dụng ưu đãi cho thanh niên khởi nghiệp, hộ sản xuất và hợp tác xã, đơn giản hóa thủ tục vay vốn và tăng khả năng tiếp cận vốn theo phương án sản xuất khả thi.



Song song đó, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng giao thông, điện, internet tốc độ cao, kho lạnh và logistics để giảm chi phí sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ hàng hóa; mở rộng chính sách ưu đãi thuế, tiền thuê đất và hỗ trợ đào tạo lao động đối với doanh nghiệp đầu tư vào địa bàn biên giới, đặc biệt là doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động tại chỗ; đồng thời xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp tại địa phương, kết nối thanh niên với doanh nghiệp, chuyên gia, thị trường và các chương trình hỗ trợ sản xuất.

"Không thể kêu gọi thanh niên bám bản, bám quê nếu ở đó thiếu việc làm, thiếu thu nhập và thiếu cơ hội phát triển. Muốn giữ chân người trẻ, phải tạo ra những công việc có thu nhập đủ sống, có khả năng làm giàu và có tương lai. Khi người dân có sinh kế bền vững, họ sẽ tự nguyện gắn bó với quê hương. Đó cũng chính là nền tảng vững chắc nhất để xây dựng vùng biên giới giàu mạnh, ổn định và an toàn", chuyên gia dự báo nguồn nhân lực Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.



Sự dịch chuyển lao động từ các xã biên giới về các đô thị là một xu hướng mang tính tất yếu khi chênh lệch về thu nhập, cơ hội việc làm và điều kiện sống giữa vùng biên giới với đô thị còn khá lớn. Theo ông Trần Anh Tuấn, Chuyên gia nguồn nhân lực, Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM, người trẻ rời quê không phải vì họ không muốn gắn bó với địa phương, mà vì chưa tìm thấy cơ hội phát triển nghề nghiệp và thu nhập ổn định tại quê nhà.

Tình trạng này dẫn đến thiếu hụt lao động trẻ, già hóa lực lượng lao động, mai một nghề truyền thống và làm suy giảm sức sống kinh tế ở các bản làng. Khi dân cư thưa thớt, sinh kế khó khăn thì việc duy trì ổn định xã hội và bảo vệ chủ quyền biên giới cũng gặp nhiều thách thức. Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải ngăn người dân đi làm xa, mà là tạo đủ cơ hội để họ có quyền lựa chọn ở lại và phát triển.

Định hướng ngành nghề và đổi mới đào tạo nghề tại chỗ

Về định hướng ngành nghề và tạo việc làm tại chỗ, ông Trần Anh Tuấn cho rằng nên nghiên cứu phát triển các xã biên giới theo mô hình dựa trên lợi thế của từng địa bàn. Bốn hướng cần ưu tiên gồm kinh tế cửa khẩu với việc phát triển thương mại biên giới, dịch vụ vận tải, kho bãi, logistics và các dịch vụ hỗ trợ xuất nhập khẩu; nông lâm nghiệp với yêu cầu chuyển từ sản xuất nguyên liệu thô sang chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm đặc sản địa phương; du lịch thông qua khai thác du lịch sinh thái, văn hóa cộng đồng, lịch sử và trải nghiệm bản địa; cùng kinh tế rừng tập trung phát triển lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, dịch vụ môi trường rừng và các mô hình sinh kế dưới tán rừng.

"Điều quan trọng là phải hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, giúp người dân có việc làm và thu nhập thường xuyên, thay vì chỉ tạo việc làm thời vụ", ông Tuấn cho hay.



Đi liền với định hướng ngành nghề là yêu cầu đổi mới đào tạo nghề cho lao động vùng biên giới, trong đó cần chuyển mạnh từ tư duy đào tạo tập trung sang đào tạo linh hoạt, lấy người lao động và nhu cầu thực tế của địa phương làm trung tâm. Có thể triển khai ba mô hình cụ thể gồm đào tạo nghề lưu động ngay tại thôn, bản; tổ chức các khóa học ngắn hạn theo mô-đun để người dân vừa học vừa làm; và áp dụng mô hình chuyển giao kỹ thuật trực tiếp tại hộ gia đình, hợp tác xã, cơ sở sản xuất. Nội dung đào tạo cần gắn chặt với việc làm cụ thể như kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản, du lịch cộng đồng, thương mại điện tử và vận hành thiết bị sản xuất. Đặc biệt, cần có sự tham gia của doanh nghiệp trong đặt hàng đào tạo và tuyển dụng sau đào tạo, bởi đào tạo nghề chỉ thực sự hiệu quả khi người học có thể áp dụng ngay kiến thức để tăng năng suất và thu nhập.

Gắn phát triển nguồn nhân lực với củng cố quốc phòng an ninh

Về mối quan hệ giữa phát triển nhân lực và bảo vệ biên giới, ông Trần Anh Tuấn nhấn mạnh sự cần thiết phải đảm bảo theo đúng chủ trương, định hướng của Nhà nước, xác định phát triển nguồn nhân lực ở các xã biên giới là một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội gắn với quốc phòng, an ninh. Một địa bàn muốn ổn định lâu dài thì trước hết người dân phải có việc làm, có thu nhập, có điều kiện tiếp cận giáo dục, y tế và các dịch vụ thiết yếu. Khi người dân sống tốt, có sinh kế ổn định và gắn bó với quê hương thì thế trận lòng dân được củng cố.

Chính vì vậy, quy hoạch nguồn nhân lực cần được tích hợp ngay từ đầu với quy hoạch dân cư, hạ tầng, sản xuất và quốc phòng - an ninh. Trong quá trình này, các cấp, các ngành cần đặc biệt quan tâm đào tạo đội ngũ cán bộ cơ sở, thanh niên tại chỗ và người lao động là đồng bào dân tộc thiểu số. Phát triển kinh tế phải đi đôi với nhiệm vụ giữ dân, giữ đất và giữ vững chủ quyền biên giới.

Vai trò liên kết của TPHCM và cơ chế đột phá cho thanh niên

Về vai trò của TPHCM và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Nhà nước luôn định hướng khu vực này giữ vai trò là trung tâm kết nối thị trường, công nghệ, vốn và doanh nghiệp với các địa phương biên giới. Để thực hiện tốt vai trò đó, cần tập trung vào bốn hoạt động cụ thể gồm kết nối doanh nghiệp phía Nam với hợp tác xã, hộ sản xuất vùng biên để hình thành chuỗi cung ứng và bao tiêu nông sản; chuyển giao công nghệ chế biến, bảo quản, đóng gói và tiêu chuẩn hóa sản phẩm; thu hút doanh nghiệp đầu tư các cơ sở sơ chế, chế biến phù hợp với quy mô và điều kiện từng địa phương; đồng thời hỗ trợ đào tạo nghề, quản trị kinh doanh, thương mại điện tử và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

"Dù vậy, không nhất thiết phải đưa những nhà máy lớn về vùng biên, mà giải pháp phù hợp hơn là phát triển các cơ sở chế biến quy mô vừa và nhỏ, sử dụng nhiều lao động địa phương, tận dụng nguyên liệu tại chỗ và có đầu ra ổn định", ông Tuấn khẳng định.

Về cơ chế, chính sách đột phá để thanh niên lập nghiệp tại quê hương, ông Trần Anh Tuấn khẳng định muốn thu hút thanh niên ở lại vùng biên lập nghiệp thì phải giải quyết đồng thời ba vấn đề là vốn, thị trường và môi trường sống. Cần mở rộng tín dụng ưu đãi cho thanh niên khởi nghiệp, hộ sản xuất và hợp tác xã, đơn giản hóa thủ tục vay vốn và tăng khả năng tiếp cận vốn theo phương án sản xuất khả thi.



Song song đó, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng giao thông, điện, internet tốc độ cao, kho lạnh và logistics để giảm chi phí sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ hàng hóa; mở rộng chính sách ưu đãi thuế, tiền thuê đất và hỗ trợ đào tạo lao động đối với doanh nghiệp đầu tư vào địa bàn biên giới, đặc biệt là doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động tại chỗ; đồng thời xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp tại địa phương, kết nối thanh niên với doanh nghiệp, chuyên gia, thị trường và các chương trình hỗ trợ sản xuất.

"Không thể kêu gọi thanh niên bám bản, bám quê nếu ở đó thiếu việc làm, thiếu thu nhập và thiếu cơ hội phát triển. Muốn giữ chân người trẻ, phải tạo ra những công việc có thu nhập đủ sống, có khả năng làm giàu và có tương lai. Khi người dân có sinh kế bền vững, họ sẽ tự nguyện gắn bó với quê hương. Đó cũng chính là nền tảng vững chắc nhất để xây dựng vùng biên giới giàu mạnh, ổn định và an toàn", chuyên gia dự báo nguồn nhân lực Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.