Không đỗ lớp 10 công lập: Ngã rẽ tuổi 15

GD&TĐ - Lựa chọn con đường học tập cho HS sau khi không đỗ vào lớp 10 THPT là một bài toán cần tìm hướng trả lời cẩn trọng, trách nhiệm từ nhiều phía.



Quyết định tuổi 15

Năm học 2026-2027, trong tổng số hơn 22.500 thí sinh đăng ký dự thi, toàn tỉnh Thái Nguyên tuyển 19.430 học sinh vào lớp 10 (gồm 17.985 chỉ tiêu tại các trường THPT công lập và 1.445 chỉ tiêu tại các trường ngoài công lập); cùng với đó là 3.135 chỉ tiêu học viên cho các trung tâm GDNN-GDTX.

Như vậy, với học sinh hoàn thành chương trình THCS, phía trước có nhiều con đường, có thể tiếp tục học THPT tại trường công lập hoặc tư thục, học chương trình giáo dục thường xuyên, học nghề hoặc kết hợp học văn hóa với đào tạo nghề.

Tuy nhiên, nhìn vào những con số tuyển sinh, một vấn đề khác cũng đặt ra khi mà chỉ tiêu không đồng nghĩa với lựa chọn, bởi phần nhiều học sinh và phụ huynh nhìn nhận các con đường ấy có giá trị không ngang bằng nhau.



Đặc biệt tại khu vực đô thị, nơi nhu cầu vào các trường THPT công lập thường rất cao, kỳ thi lớp 10 trở thành một cuộc cạnh tranh thực sự. Sau khi kết quả được công bố, những học sinh không có suất vào trường công lập phải nhanh chóng tìm kiếm những phương án còn lại.

Em Nguyễn Lê Ngọc Hân, tân học sinh khóa 2 Trường THPT Edison chia sẻ: “Em lựa chọn ngôi trường này vì thấy cơ sở vật chất cho học tập rất hiện đại, môi trường lại năng động với nhiều CLB để học sinh phát triển năng khiếu theo sở thích. Quan trọng nhất theo em là lựa chọn môi trường học tập phù hợp với bản thân mỗi người”.

Nếu một học sinh chọn trường tư thục vì phù hợp với điều kiện gia đình, chọn GDTX vì phù hợp với cách học của mình, hoặc chọn học nghề vì đã xác định được sở thích và hướng đi, đó là những lựa chọn bình thường. Nhưng, nếu một trong những con đường ấy chỉ được tìm đến sau kết quả “em không đỗ lớp 10”, câu chuyện đã chuyển sang một vấn đề khác.

Trong tâm lí chung của nhiều phụ huynh và học sinh hiện nay, THPT công lập vẫn thường được xem là con đường ưu tiên; trường tư thục có thể được xem là phương án thay thế nếu gia đình có điều kiện; GDTX thường được lựa chọn khi học sinh không phù hợp hoặc không có điều kiện theo học THPT chính quy. Còn với giáo dục nghề nghiệp, dù loại hình này mở ra một hướng đi khác, nhưng nhiều gia đình học sinh vẫn chưa thoát khỏi tâm lý “học nghề vì không đỗ THPT”.

Học sinh lựa chọn học nghề vì yêu thích kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ, cơ khí, điện, ô tô hay một lĩnh vực cụ thể; hiểu mình sẽ học gì, làm gì và có thể học tiếp ra sao, thì đó là một lựa chọn có chủ đích. Nhưng học sinh bước vào trường nghề với tâm thế “không còn đường nào khác” thì câu chuyện lại hoàn toàn khác. Khi đó, giáo dục nghề nghiệp vô tình trở thành nơi tiếp nhận những học sinh không đạt được mục tiêu vào THPT công lập, thay vì là một lựa chọn có giá trị ngay từ đầu.

Ở tuổi 15, học sinh có thể chưa xác định được mình sẽ trở thành ai trong tương lai, nhưng các em phải đứng trước một quyết định có thể ảnh hưởng đáng kể đến cả con đường phía trước.

Phân luồng thực chất trước kỳ thi

Phân tích về vấn đề này, TS Lê Thị Phương Hoa, Trưởng Bộ môn Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên), cho rằng: Tuyển sinh lớp 10 hiện là một trong những kỳ thi tạo áp lực lớn đối với cả học sinh và phụ huynh. Nhiều học sinh không chỉ chịu sức ép trực tiếp từ gia đình mà còn chịu tác động từ môi trường cạnh tranh xung quanh, từ mong muốn được học tại ngôi trường yêu thích, hoặc không muốn tụt lại phía sau bạn bè.



Trong khi đó, bà Lê Hằng, Giám đốc Trung tâm Giáo dục thường xuyên Thái Nguyên nêu quan điểm: Thực tế cho thấy, hiện nay phần đa phụ huynh và học sinh vẫn chưa chủ động tìm hiểu các loại hình, phương thức giáo dục. Việc lựa chọn chủ yếu vẫn là bị động, bởi nó chỉ đến sau khi đã có kết quả thi THPT công lập.

Theo bà Lê Hằng, học theo hệ GDTX vẫn đảm bảo đầy đủ từ chế độ chính sách đến chương trình học, cho nên đây hoàn toàn là một lựa chọn phù hợp để đáp ứng nhu cầu của nhiều học viên. Sau khi hoàn thành chương trình, các em vẫn đủ điều kiện để có thể đi tiếp con đường đại học, hoặc cũng có thể vào các trường nghề, thậm chí ngay trong quá trình học đã có thể kết hợp học trung cấp nghề nếu muốn.

“Vấn đề là phía gia đình, thầy cô giáo ở trường THCS cần tăng cường phân tích và giới thiệu, bản thân các em cần chủ động tìm hiểu, để có thể chủ động lựa chọn hướng đi”, bà Lê Hằng nhấn mạnh.

Có thể thấy, muốn giảm áp lực của kỳ thi vào lớp 10, bài toán cần được đặt ra ngay từ trong quá trình học để giúp học sinh lựa chọn con đường sau THCS, trước khi các em bước vào kỳ thi.

Học sinh cần được biết mình có những lựa chọn nào, mỗi lựa chọn đòi hỏi năng lực gì, phù hợp với những sở thích nào, đào tạo ra sao, cơ hội việc làm thế nào, và quan trọng nhất là con đường học tập sau đó có thể tiếp tục đến đâu. Khi đó, việc lựa chọn nghề nghiệp thực sự bắt đầu từ năng lực và nguyện vọng của học sinh, thay vì bắt đầu từ kết quả của một kỳ thi.

Thước đo quan trọng nhất của phân luồng không phải là tỷ lệ học sinh đi vào từng “luồng”, mà là các em có hiểu con đường mình lựa chọn hay không, có tự nguyện lựa chọn hay không và con đường ấy có mở ra tương lai cho các em hay không?

Thực tế cho thấy, cuộc “cạnh tranh” vào lớp 10 THPT đã và đang diễn ra những năm qua, đặc biệt đối với khu vực đô thị trung tâm. Là một địa phương có quy mô học sinh và hệ thống giáo dục lớn, Thái Nguyên không tránh khỏi việc đối diện bài toán xoay quanh vấn đề “lớp 10 công lập”. Nếu không có sự chung tay từ nhiều phía, thì câu chuyện hướng đi cho các em vẫn sẽ là vấn đề gây ra nhiều áp lực, âu lo.



Quyết định tuổi 15

Năm học 2026-2027, trong tổng số hơn 22.500 thí sinh đăng ký dự thi, toàn tỉnh Thái Nguyên tuyển 19.430 học sinh vào lớp 10 (gồm 17.985 chỉ tiêu tại các trường THPT công lập và 1.445 chỉ tiêu tại các trường ngoài công lập); cùng với đó là 3.135 chỉ tiêu học viên cho các trung tâm GDNN-GDTX.

Như vậy, với học sinh hoàn thành chương trình THCS, phía trước có nhiều con đường, có thể tiếp tục học THPT tại trường công lập hoặc tư thục, học chương trình giáo dục thường xuyên, học nghề hoặc kết hợp học văn hóa với đào tạo nghề.

Tuy nhiên, nhìn vào những con số tuyển sinh, một vấn đề khác cũng đặt ra khi mà chỉ tiêu không đồng nghĩa với lựa chọn, bởi phần nhiều học sinh và phụ huynh nhìn nhận các con đường ấy có giá trị không ngang bằng nhau.



Đặc biệt tại khu vực đô thị, nơi nhu cầu vào các trường THPT công lập thường rất cao, kỳ thi lớp 10 trở thành một cuộc cạnh tranh thực sự. Sau khi kết quả được công bố, những học sinh không có suất vào trường công lập phải nhanh chóng tìm kiếm những phương án còn lại.

Em Nguyễn Lê Ngọc Hân, tân học sinh khóa 2 Trường THPT Edison chia sẻ: “Em lựa chọn ngôi trường này vì thấy cơ sở vật chất cho học tập rất hiện đại, môi trường lại năng động với nhiều CLB để học sinh phát triển năng khiếu theo sở thích. Quan trọng nhất theo em là lựa chọn môi trường học tập phù hợp với bản thân mỗi người”.

Nếu một học sinh chọn trường tư thục vì phù hợp với điều kiện gia đình, chọn GDTX vì phù hợp với cách học của mình, hoặc chọn học nghề vì đã xác định được sở thích và hướng đi, đó là những lựa chọn bình thường. Nhưng, nếu một trong những con đường ấy chỉ được tìm đến sau kết quả “em không đỗ lớp 10”, câu chuyện đã chuyển sang một vấn đề khác.

Trong tâm lí chung của nhiều phụ huynh và học sinh hiện nay, THPT công lập vẫn thường được xem là con đường ưu tiên; trường tư thục có thể được xem là phương án thay thế nếu gia đình có điều kiện; GDTX thường được lựa chọn khi học sinh không phù hợp hoặc không có điều kiện theo học THPT chính quy. Còn với giáo dục nghề nghiệp, dù loại hình này mở ra một hướng đi khác, nhưng nhiều gia đình học sinh vẫn chưa thoát khỏi tâm lý “học nghề vì không đỗ THPT”.

Học sinh lựa chọn học nghề vì yêu thích kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ, cơ khí, điện, ô tô hay một lĩnh vực cụ thể; hiểu mình sẽ học gì, làm gì và có thể học tiếp ra sao, thì đó là một lựa chọn có chủ đích. Nhưng học sinh bước vào trường nghề với tâm thế “không còn đường nào khác” thì câu chuyện lại hoàn toàn khác. Khi đó, giáo dục nghề nghiệp vô tình trở thành nơi tiếp nhận những học sinh không đạt được mục tiêu vào THPT công lập, thay vì là một lựa chọn có giá trị ngay từ đầu.

Ở tuổi 15, học sinh có thể chưa xác định được mình sẽ trở thành ai trong tương lai, nhưng các em phải đứng trước một quyết định có thể ảnh hưởng đáng kể đến cả con đường phía trước.

Phân luồng thực chất trước kỳ thi

Phân tích về vấn đề này, TS Lê Thị Phương Hoa, Trưởng Bộ môn Tâm lý học, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Thái Nguyên), cho rằng: Tuyển sinh lớp 10 hiện là một trong những kỳ thi tạo áp lực lớn đối với cả học sinh và phụ huynh. Nhiều học sinh không chỉ chịu sức ép trực tiếp từ gia đình mà còn chịu tác động từ môi trường cạnh tranh xung quanh, từ mong muốn được học tại ngôi trường yêu thích, hoặc không muốn tụt lại phía sau bạn bè.



Trong khi đó, bà Lê Hằng, Giám đốc Trung tâm Giáo dục thường xuyên Thái Nguyên nêu quan điểm: Thực tế cho thấy, hiện nay phần đa phụ huynh và học sinh vẫn chưa chủ động tìm hiểu các loại hình, phương thức giáo dục. Việc lựa chọn chủ yếu vẫn là bị động, bởi nó chỉ đến sau khi đã có kết quả thi THPT công lập.

Theo bà Lê Hằng, học theo hệ GDTX vẫn đảm bảo đầy đủ từ chế độ chính sách đến chương trình học, cho nên đây hoàn toàn là một lựa chọn phù hợp để đáp ứng nhu cầu của nhiều học viên. Sau khi hoàn thành chương trình, các em vẫn đủ điều kiện để có thể đi tiếp con đường đại học, hoặc cũng có thể vào các trường nghề, thậm chí ngay trong quá trình học đã có thể kết hợp học trung cấp nghề nếu muốn.

“Vấn đề là phía gia đình, thầy cô giáo ở trường THCS cần tăng cường phân tích và giới thiệu, bản thân các em cần chủ động tìm hiểu, để có thể chủ động lựa chọn hướng đi”, bà Lê Hằng nhấn mạnh.

Có thể thấy, muốn giảm áp lực của kỳ thi vào lớp 10, bài toán cần được đặt ra ngay từ trong quá trình học để giúp học sinh lựa chọn con đường sau THCS, trước khi các em bước vào kỳ thi.

Học sinh cần được biết mình có những lựa chọn nào, mỗi lựa chọn đòi hỏi năng lực gì, phù hợp với những sở thích nào, đào tạo ra sao, cơ hội việc làm thế nào, và quan trọng nhất là con đường học tập sau đó có thể tiếp tục đến đâu. Khi đó, việc lựa chọn nghề nghiệp thực sự bắt đầu từ năng lực và nguyện vọng của học sinh, thay vì bắt đầu từ kết quả của một kỳ thi.

Thước đo quan trọng nhất của phân luồng không phải là tỷ lệ học sinh đi vào từng “luồng”, mà là các em có hiểu con đường mình lựa chọn hay không, có tự nguyện lựa chọn hay không và con đường ấy có mở ra tương lai cho các em hay không?

Thực tế cho thấy, cuộc “cạnh tranh” vào lớp 10 THPT đã và đang diễn ra những năm qua, đặc biệt đối với khu vực đô thị trung tâm. Là một địa phương có quy mô học sinh và hệ thống giáo dục lớn, Thái Nguyên không tránh khỏi việc đối diện bài toán xoay quanh vấn đề “lớp 10 công lập”. Nếu không có sự chung tay từ nhiều phía, thì câu chuyện hướng đi cho các em vẫn sẽ là vấn đề gây ra nhiều áp lực, âu lo.