Tối 21/2 (mùng 5 Tết Bính Ngọ), tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm chiến thắng Xương Giang (phường Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh) đã diễn ra lễ khai mạc Lễ hội kỷ niệm 599 năm chiến thắng Xương Giang.
Trước lễ khai mạc, các đại biểu và nhân dân đã dâng hương, thỉnh chiêng, thỉnh trống khai hội. Chiều cùng ngày, Ban tổ chức tiến hành lễ tế, nghi thức phóng ngư, phóng điểu cầu quốc thái dân an.
Lễ hội mừng chiến thắng Xương Giang từ lâu đã trở thành một lễ hội lớn, thu hút sự tham gia đông đảo của nhân dân và du khách thập phương.
Lễ hội được tổ chức từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Giêng. Đây cũng là dịp các làng quanh thành Xương Giang tổ chức hội làng truyền thống; nhân dân địa phương tổ chức rước lễ vật về thành Xương Giang làm lễ tế, mở hội mừng chiến thắng.
Sau phần lễ, đại biểu và nhân dân được thưởng thức chương trình nghệ thuật “Hào khí Xương Giang muôn thuở còn truyền”.
Với sự dàn dựng công phu, hình ảnh, âm nhạc cùng diễn xuất chuyên nghiệp, các nghệ sĩ, diễn viên đã đem đến màn trình diễn sử thi sống động về một vùng địa linh nhân kiệt với những nét văn hóa tiêu biểu của phủ Lạng Thương, trấn Kinh Bắc xưa và Bắc Ninh hôm nay; cùng với đó là tinh thần anh dũng của quân và dân ta trong chiến đấu chống giặc ngoại xâm.
Ngày 22 và 23/2, lễ hội Xương Giang tiếp tục với các hoạt động trình diễn di sản văn hóa phi vật thể (hát chèo, quan họ, ca trù); chiếu phim hoạt hình về lịch sử Chiến thắng Xương Giang; trưng bày ảnh ký ức Chiến thắng Xương Giang.
Trong khuôn khổ lễ hội cũng diễn ra các trò chơi dân gian và không gian văn hóa chợ quê với các sản phẩm địa phương đặc trưng.
Theo sử sách, mùa xuân năm Mậu Tuất 1418, cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi khởi xướng từ vùng thượng du Thanh Hóa, mở đầu cuộc đấu tranh giành lại độc lập dân tộc. Đến giữa năm 1426, nghĩa quân tiến ra Bắc, bao vây thành Đông Quan, buộc quân Minh rơi vào thế bị động, phải cầu viện. Trước tình hình đó, Lê Lợi cùng Nguyễn Trãi đề ra kế sách “vây thành, diệt viện”, tổ chức lực lượng chặn đánh quân tiếp viện và tiến công các cứ điểm của địch.
Mùa xuân năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn được nhân dân địa phương ủng hộ đã bao vây tiến đánh thành Xương Giang, ròng rã nửa năm trời, thành vẫn chưa bị hạ. Mùa thu năm 1427, bằng câu liêm, nỏ cứng, quân ta đã phá vỡ một góc thành rồi ào tới tấn công; quân giặc bị tiêu diệt. Tướng giặc là Thôi Tụ, Hoàng Phúc cùng 300 võ tướng bị bắt sống. Toàn bộ cánh quân cứu viện của giặc bị đánh bại ở Xương Giang.
Trong chiến công ấy có sự đóng góp to lớn của nhân dân các làng Hòa Yên, Hà Vị, Nam Xương (Vẽ), Đông Nam (Thành), Thọ Xương (Thương).
Chiến thắng Chi Lăng - Xương Giang có ý nghĩa to lớn, toàn diện trên mặt trận quân sự, là điển hình của nghệ thuật quân sự “Lấy ít địch nhiều, lấy yếu thắng mạnh”; là biểu tượng của sức mạnh, tinh thần và ý chí quyết thắng của dân tộc Việt Nam; chấm dứt 20 năm đô hộ bạo tàn của nhà Minh; mãi mãi trở thành một dấu son chói lọi, viết tiếp trang sử vẻ vang trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc ta.
Để ăn mừng chiến thắng, năm 1428, sau khi lên ngôi, vua Lê Lợi đã mở hội khao quân, tuyên đọc “Đại cáo Bình Ngô”. Trong niềm vui chung đó, ở Kinh Bắc có trị sở là thành Xương Giang cũng được hưởng lộc và tổ chức lễ hội lớn để cáo tế trời đất, ban phúc lộc cho nhân dân. Về sau, nhân dân vùng Xương Giang đều tổ chức lễ hội vào dịp đầu xuân để khơi dậy niềm tự hào về chiến công này.
Năm 2009, Bộ VHTT&DL quyết định công nhận xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia địa điểm chiến thắng Xương Giang; năm 2019, Thủ tướng Chính phủ Quyết định công nhận Di tích lịch sử Địa điểm chiến thắng Xương Giang là di tích Quốc gia đặc biệt. Năm 2023, Bộ VHTT&DL có quyết định đưa Lễ hội truyền thống Xương Giang vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
