Một cuốn sách tốt vẫn có thể không được đọc

2026/03/11 17:11

Ngày 8/3 vừa qua, cuốn "Lịch sử Việt Nam bằng hình" vừa được trao Giải A - Giải thưởng Sách Quốc gia.

Đây là một sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng cho một công trình xuất bản được đầu tư nghiêm túc: hệ thống hình ảnh phong phú, cách trình bày công phu và một nỗ lực đáng trân trọng trong việc kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ thị giác. Với nhiều độc giả, đặc biệt là những người quan tâm đến giáo dục lịch sử cho trẻ em, cuốn sách tạo ra một ấn tượng mạnh ngay từ lần đầu cầm trên tay.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người làm giáo dục đọc trong trường học, một câu hỏi khác cũng thường xuất hiện.

Trong thư viện, khi trẻ em tự do lựa chọn sách, quyết định cầm một cuốn sách lên hay đặt nó trở lại kệ đôi khi được đưa ra chỉ trong vài giây đầu tiên - trước cả khi các em đọc dòng chữ đầu tiên. Chính ở khoảnh khắc rất ngắn đó, người đọc đã hình thành một cảm nhận ban đầu: cuốn sách này có phải là một nơi mình có thể bắt đầu hay không.

Trong nghiên cứu về hành vi đọc, khoảnh khắc lựa chọn ban đầu này thường được xem như “điểm bắt đầu đọc” - thời điểm người đọc quyết định liệu mình có bước vào văn bản hay không. Vì vậy, quyết định đọc thường hình thành rất nhanh, đôi khi chỉ trong vài giây đầu khi người đọc tiếp xúc với cuốn sách.

Trước khi nội dung được khám phá, người đọc đã hình thành một đánh giá sơ bộ về mức độ “có thể đọc được” của văn bản.

Đánh giá này không chỉ liên quan đến chủ đề hay ngôn ngữ, mà còn chịu ảnh hưởng của những yếu tố vật lý rất cụ thể của cuốn sách: độ dày, trọng lượng, kích thước, cách chia chương mục, cách trình bày, phông chữ, độ dài câu hay khả năng đọc theo từng phần.

Đối với người đọc trưởng thành, những yếu tố này hiếm khi trở thành rào cản đáng kể. Nhưng khi cuốn sách hướng tới người đọc trẻ, đặc biệt là những người đang hình thành thói quen đọc, chúng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định cầm cuốn sách lên.

Một cuốn sách quá dày hoặc khó thao tác đôi khi vô tình tạo ra một tín hiệu nhận thức rằng việc đọc sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực. Khi đó, trẻ thường có xu hướng chuyển sang những cuốn sách mà các em cảm thấy có thể bắt đầu dễ dàng hơn.

Nhiều nghiên cứu về động lực đọc cho thấy cảm nhận về “khả năng đọc được” của một văn bản hay còn gọi là reading self-efficacy - đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì hành vi đọc. Khi người đọc cảm thấy một cuốn sách nằm trong phạm vi có thể tiếp cận, khả năng họ bắt đầu đọc và tiếp tục đọc sẽ cao hơn đáng kể.

Từ góc độ này, hành vi đặt lại một cuốn sách lên kệ không nhất thiết phản ánh sự thiếu hứng thú với tri thức. Đôi khi đó chỉ đơn giản là phản ứng tự nhiên của người đọc khi họ chưa tìm thấy một điểm bắt đầu phù hợp.

Trong nhiều hệ thống thư viện trường học quốc tế, các nhà xuất bản và người làm giáo dục đọc thường chú ý đến việc tạo ra những “điểm bắt đầu đọc” rõ ràng cho trẻ. Một trong những cách phổ biến là tổ chức nội dung tri thức thành các đơn vị nhỏ hơn nhiều tập sách hoặc các phần có thể đọc tương đối độc lập.

Cách thiết kế này không làm giảm giá trị tri thức của công trình. Ngược lại, nó mở ra thêm nhiều con đường để tri thức đến với người đọc. Thay vì đối diện ngay từ đầu với một khối lượng thông tin lớn, người đọc có thể từng bước đi vào thế giới tri thức thông qua những trải nghiệm đọc có thể hoàn thành.

Chính những trải nghiệm hoàn thành này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảm giác năng lực của người đọc. Khi trẻ cảm thấy mình có thể đọc xong một phần, hiểu được một câu chuyện hoặc nắm được một mảnh tri thức, động lực đọc thường được củng cố mạnh mẽ hơn.

Từ góc độ thiết kế tri thức, điều này cũng cho thấy hai mục tiêu khác nhau mà một cuốn sách có thể phục vụ. Một số cuốn sách được xây dựng như những công trình tổng hợp nhằm lưu trữ và hệ thống hóa tri thức ở quy mô lớn.

Trong khi đó, những cuốn sách hướng đến việc hỗ trợ sự phát triển năng lực đọc của trẻ thường cần chú ý nhiều hơn đến trải nghiệm tiếp cận ban đầu và khả năng duy trì hành vi đọc.

Vì vậy, khi nhìn vào những công trình tri thức lớn như "Lịch sử Việt Nam bằng hình", bên cạnh sự trân trọng dành cho giá trị học thuật của cuốn sách, cũng có thể hình dung thêm một khả năng trong tương lai: cùng tồn tại với những tổng tập đầy đủ, tri thức cũng có thể được tổ chức thành những đơn vị nhỏ hơn, giúp người đọc trẻ bước vào hành trình khám phá lịch sử theo từng bước.

Bởi đôi khi, để một đứa trẻ bước vào tri thức, điều cần thiết không phải là một cuốn sách lớn hơn. Mà là một cánh cửa dễ mở hơn.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người làm giáo dục đọc trong trường học, một câu hỏi khác cũng thường xuất hiện.

Bà Nguyễn Thị Bích Lan - chuyên gia đọc và thực hành Thư viện trường học Quốc tế, người sáng lập dự án “Mang sách đi chơi”. Ảnh: NVCC

Chia sẻ

Theo Nguyễn Thị Bích Lan, chuyên gia đọc và thực hành Thư viện trường học Quốc tế

congluan.vn

Theo: congluan.vn

2026/03/11 03:06 (GMT+7)

Xem thêm Văn hóa

Văn hóa

'Thủ lĩnh Rô Đồng': Khát vọng vượt qua nghịch cảnh để trở về với tự do

Văn hóa

1.200 tác phẩm tham dự 'Kể câu chuyện Việt Nam'

Văn hóa

Chiếu miễn phí nhiều phim điện ảnh đặc sắc dịp Quốc khánh 2/9

Văn hóa

Hà Nội miễn phí tham quan di tích, danh thắng dịp Quốc khánh 2/9

Văn hóa

Hà Nội đưa văn hóa và tri thức Thăng Long đến Hội chợ Sách Frankfurt 2026

Văn hóa

'Người con gái Hà Thành': Kể chuyện những năm tháng làm nên ngày độc lập

Mới nhất

2026-09-05 14:27

Hân hoan khai giảng tại ngôi trường mang tên Anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt

GD&TĐ - Sáng 5/9, thầy và trò Trường TH&THCS Lý Thường Kiệt khai giảng năm học 2026–2027 với chủ đề “Khởi đầu hành trình mới – Kiến tạo tương lai xanh”.

2026-09-05 14:26

Năm học mới, động lực mới cho giáo dục Hưng Yên

GD&TĐ - Năm học 2026–2027 mở ra chặng đường mới với kỳ vọng đổi mới quản lý, tập trung nguồn lực và nâng cao chất lượng giáo dục Hưng Yên.

2026-09-05 14:21

Elmich tiếp nối hành trình 'Học đường Xanh - Gieo mầm tương lai' trong năm học mới

GD&TĐ - Chào mừng năm học mới, Báo Giáo dục & Thời đại, Ấn phẩm Cầu Vồng Tuổi thơ và Elmich Việt Nam đồng hành cùng các trường học qua nhiều hoạt động gần gũi và thiết thực, hướng tới lan tỏa lối sống xanh và các giá trị phát triển bền vững tới thế hệ trẻ.

2026-09-04 02:34

Đào tạo nghề trong kỷ nguyên số: Từ lớp học đến doanh nghiệp

GD&TĐ - Không chỉ "gắn" với doanh nghiệp, Trường Trung cấp nghề Nga Sơn còn đào tạo từ nhu cầu việc làm, giúp học sinh thích ứng với AI và tự động hóa.

2026-09-04 02:34

Vâng lời là thước đo nuôi dạy con?

GD&TĐ - Sự vâng lời từ lâu được xem là biểu hiện của một đứa trẻ ngoan và là thước đo cho việc nuôi dạy con thành công.

2026-09-04 02:33

Mở rộng cơ hội học tập bằng giáo dục hòa nhập và công nghệ số

GD&TĐ - Bảo đảm điều kiện học tập phù hợp cho trẻ khuyết tật và thu hẹp khoảng cách số là yêu cầu đặt ra ngay từ bậc mầm non.

2026-09-04 02:33

Quảng Ninh khai trương tuyến xe buýt điện đưa đón học sinh miễn phí

GD&TĐ - Các tuyến xe buýt điện miễn phí chính thức phục vụ học sinh từ ngày 5/9 với 50 xe trên 6 tuyến chính.

2026-09-04 02:32

Giải phóng sức lao động cho nhà giáo

GD&TĐ - Nhiều năm qua, giảm hồ sơ, sổ sách và thủ tục hành chính cho giáo viên luôn được đặt ra như một yêu cầu trong đổi mới quản lý giáo dục.

2026-09-04 02:29

Thêm trường mới, đáp ứng nhu cầu học tập, tạo điều kiện nâng chất giáo dục

GD&TĐ - Dịp năm học 2026-2027, nhiều trường mới tại TPHCM được khánh thành, đưa vào sử dụng, góp phần bổ sung trường lớp, đáp ứng nhu cầu học tập.

2026-09-04 02:28

Gieo ước mơ nơi biên giới: Giữ chân thầy cô, gieo tương lai vùng cao (Bài 3)

GD&TĐ - Từ những mái trường mới dựng giữa núi rừng, thầy cô có thêm điểm tựa để bám bản, học trò có thêm cơ hội ở lại với lớp học và viết tiếp ước mơ.