Một cuốn sách tốt vẫn có thể không được đọc

2026/03/11 17:11

Ngày 8/3 vừa qua, cuốn "Lịch sử Việt Nam bằng hình" vừa được trao Giải A - Giải thưởng Sách Quốc gia.

Đây là một sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng cho một công trình xuất bản được đầu tư nghiêm túc: hệ thống hình ảnh phong phú, cách trình bày công phu và một nỗ lực đáng trân trọng trong việc kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ thị giác. Với nhiều độc giả, đặc biệt là những người quan tâm đến giáo dục lịch sử cho trẻ em, cuốn sách tạo ra một ấn tượng mạnh ngay từ lần đầu cầm trên tay.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người làm giáo dục đọc trong trường học, một câu hỏi khác cũng thường xuất hiện.

Trong thư viện, khi trẻ em tự do lựa chọn sách, quyết định cầm một cuốn sách lên hay đặt nó trở lại kệ đôi khi được đưa ra chỉ trong vài giây đầu tiên - trước cả khi các em đọc dòng chữ đầu tiên. Chính ở khoảnh khắc rất ngắn đó, người đọc đã hình thành một cảm nhận ban đầu: cuốn sách này có phải là một nơi mình có thể bắt đầu hay không.

Trong nghiên cứu về hành vi đọc, khoảnh khắc lựa chọn ban đầu này thường được xem như “điểm bắt đầu đọc” - thời điểm người đọc quyết định liệu mình có bước vào văn bản hay không. Vì vậy, quyết định đọc thường hình thành rất nhanh, đôi khi chỉ trong vài giây đầu khi người đọc tiếp xúc với cuốn sách.

Trước khi nội dung được khám phá, người đọc đã hình thành một đánh giá sơ bộ về mức độ “có thể đọc được” của văn bản.

Đánh giá này không chỉ liên quan đến chủ đề hay ngôn ngữ, mà còn chịu ảnh hưởng của những yếu tố vật lý rất cụ thể của cuốn sách: độ dày, trọng lượng, kích thước, cách chia chương mục, cách trình bày, phông chữ, độ dài câu hay khả năng đọc theo từng phần.

Đối với người đọc trưởng thành, những yếu tố này hiếm khi trở thành rào cản đáng kể. Nhưng khi cuốn sách hướng tới người đọc trẻ, đặc biệt là những người đang hình thành thói quen đọc, chúng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định cầm cuốn sách lên.

Một cuốn sách quá dày hoặc khó thao tác đôi khi vô tình tạo ra một tín hiệu nhận thức rằng việc đọc sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực. Khi đó, trẻ thường có xu hướng chuyển sang những cuốn sách mà các em cảm thấy có thể bắt đầu dễ dàng hơn.

Nhiều nghiên cứu về động lực đọc cho thấy cảm nhận về “khả năng đọc được” của một văn bản hay còn gọi là reading self-efficacy - đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì hành vi đọc. Khi người đọc cảm thấy một cuốn sách nằm trong phạm vi có thể tiếp cận, khả năng họ bắt đầu đọc và tiếp tục đọc sẽ cao hơn đáng kể.

Từ góc độ này, hành vi đặt lại một cuốn sách lên kệ không nhất thiết phản ánh sự thiếu hứng thú với tri thức. Đôi khi đó chỉ đơn giản là phản ứng tự nhiên của người đọc khi họ chưa tìm thấy một điểm bắt đầu phù hợp.

Trong nhiều hệ thống thư viện trường học quốc tế, các nhà xuất bản và người làm giáo dục đọc thường chú ý đến việc tạo ra những “điểm bắt đầu đọc” rõ ràng cho trẻ. Một trong những cách phổ biến là tổ chức nội dung tri thức thành các đơn vị nhỏ hơn nhiều tập sách hoặc các phần có thể đọc tương đối độc lập.

Cách thiết kế này không làm giảm giá trị tri thức của công trình. Ngược lại, nó mở ra thêm nhiều con đường để tri thức đến với người đọc. Thay vì đối diện ngay từ đầu với một khối lượng thông tin lớn, người đọc có thể từng bước đi vào thế giới tri thức thông qua những trải nghiệm đọc có thể hoàn thành.

Chính những trải nghiệm hoàn thành này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảm giác năng lực của người đọc. Khi trẻ cảm thấy mình có thể đọc xong một phần, hiểu được một câu chuyện hoặc nắm được một mảnh tri thức, động lực đọc thường được củng cố mạnh mẽ hơn.

Từ góc độ thiết kế tri thức, điều này cũng cho thấy hai mục tiêu khác nhau mà một cuốn sách có thể phục vụ. Một số cuốn sách được xây dựng như những công trình tổng hợp nhằm lưu trữ và hệ thống hóa tri thức ở quy mô lớn.

Trong khi đó, những cuốn sách hướng đến việc hỗ trợ sự phát triển năng lực đọc của trẻ thường cần chú ý nhiều hơn đến trải nghiệm tiếp cận ban đầu và khả năng duy trì hành vi đọc.

Vì vậy, khi nhìn vào những công trình tri thức lớn như "Lịch sử Việt Nam bằng hình", bên cạnh sự trân trọng dành cho giá trị học thuật của cuốn sách, cũng có thể hình dung thêm một khả năng trong tương lai: cùng tồn tại với những tổng tập đầy đủ, tri thức cũng có thể được tổ chức thành những đơn vị nhỏ hơn, giúp người đọc trẻ bước vào hành trình khám phá lịch sử theo từng bước.

Bởi đôi khi, để một đứa trẻ bước vào tri thức, điều cần thiết không phải là một cuốn sách lớn hơn. Mà là một cánh cửa dễ mở hơn.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người làm giáo dục đọc trong trường học, một câu hỏi khác cũng thường xuất hiện.

Bà Nguyễn Thị Bích Lan - chuyên gia đọc và thực hành Thư viện trường học Quốc tế, người sáng lập dự án “Mang sách đi chơi”. Ảnh: NVCC

Chia sẻ

Theo Nguyễn Thị Bích Lan, chuyên gia đọc và thực hành Thư viện trường học Quốc tế

congluan.vn

Theo: congluan.vn

2026/03/11 03:06 (GMT+7)

Xem thêm Văn hóa

Văn hóa

Bảo tồn di sản trong kỷ nguyên số

Văn hóa

Đánh thức không gian đô thị Hà Nội bằng thiết kế sáng tạo

Văn hóa

Ba nghệ sĩ Việt tham gia dự án kết nối nghệ thuật sơn mài Việt-Nhật

Văn hóa

Việt Nam phấn đấu vào Top 3 ASEAN về sức mạnh mềm văn hóa

Văn hóa

Mạng xã hội… 'tiếp sức' đưa áo dài đến gần người trẻ

Văn hóa

Kiến tạo không gian văn hóa Việt Nam trên môi trường số

Mới nhất

2026-07-21 07:52

Những rào cản kìm hãm chuyển giao kết quả nghiên cứu từ đại học

GD&TĐ - Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng vẫn là bài toán lớn của các trường đại học, đòi hỏi đổi mới cơ chế và hệ sinh thái chuyển giao.

2026-07-21 07:51

Phát huy ‘tài sản chất xám’ sau nghỉ hưu của đội ngũ nhà giáo

GD&TĐ - Việc Thông tư số 59/2026/TT-BGDĐT quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu đã tháo gỡ ‘điểm nghẽn’ về nhân sự cấp cao.

2026-07-21 07:51

Trường Tiểu học Nguyệt Đức nâng chất lượng từ đổi mới và chuyển đổi số

GD&TĐ - Đổi mới quản trị, phát triển đội ngũ và chuyển đổi số giúp Trường Tiểu học Nguyệt Đức (Phú Thọ) nâng cao chất lượng, tạo nền tảng cho đoạn mới.

2026-07-21 07:51

Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu thăm Trường Đại học Tôn Đức Thắng

GD&TĐ - Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu thăm Trường ĐH Tôn Đức Thắng và dự khán trận chung kết toàn quốc Giải Bóng đá công nhân, viên chức Việt Nam 2026.

2026-07-21 07:51

Chuột Logitech tích hợp phím tắt AI có thể thay đổi cách dân văn phòng làm việc?

GD&TĐ - Logitech đang đưa trợ lý AI đến gần hơn với thao tác hằng ngày qua phím tắt trên chuột văn phòng cao cấp MX Master 4.

2026-07-21 07:51

Hải Phòng kiến nghị sớm tuyển dụng bổ sung giáo viên đáp ứng năm học mới

GD&TĐ - Trước tình trạng thiếu giáo viên, cử tri Hải Phòng kiến nghị thành phố sớm bổ sung biên chế phù hợp với nhu cầu thực tế.

2026-07-21 07:50

Kết nối toàn diện với doanh nghiệp, trường CĐ đạt gần 100% sinh viên có việc làm

GD&TĐ - Chiều 20/7, Trường CĐ Việt Mỹ Hà Nội - thành viên Tập đoàn Giáo dục EQuest tổ chức lễ tốt nghiệp hệ cao đẳng cho sinh viên khóa K23.

2026-07-21 07:50

Thiết lập ranh giới giữa các hoạt động giáo dục trong nhà trường

GD&TĐ - 3 hoạt động giáo dục trong nhà trường: chính khóa, tăng cường, theo nhu cầu người học được phân định rạch ròi, minh bạch.

2026-07-21 07:50

Tiếp nhận và bổ nhiệm PGS.TS Phạm Quốc Thành làm Hiệu trưởng Trường ĐH Thái Bình

GD&TĐ - Sáng 20/7, UBND tỉnh Hưng Yên tổ chức hội nghị công bố quyết định tiếp nhận và bổ nhiệm Hiệu trưởng Trường Đại học Thái Bình.

2026-07-21 07:49

Điều kiện chuyển từ nhân viên thiết bị trường học sang văn thư

GD&TĐ - Độc giả đặt câu hỏi về điều kiện chuyển từ nhân viên thiết bị trường học sang văn thư.