Một cuốn sách tốt vẫn có thể không được đọc

2026/03/11 17:11

Ngày 8/3 vừa qua, cuốn "Lịch sử Việt Nam bằng hình" vừa được trao Giải A - Giải thưởng Sách Quốc gia.

Đây là một sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng cho một công trình xuất bản được đầu tư nghiêm túc: hệ thống hình ảnh phong phú, cách trình bày công phu và một nỗ lực đáng trân trọng trong việc kể lại lịch sử bằng ngôn ngữ thị giác. Với nhiều độc giả, đặc biệt là những người quan tâm đến giáo dục lịch sử cho trẻ em, cuốn sách tạo ra một ấn tượng mạnh ngay từ lần đầu cầm trên tay.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người làm giáo dục đọc trong trường học, một câu hỏi khác cũng thường xuất hiện.

Trong thư viện, khi trẻ em tự do lựa chọn sách, quyết định cầm một cuốn sách lên hay đặt nó trở lại kệ đôi khi được đưa ra chỉ trong vài giây đầu tiên - trước cả khi các em đọc dòng chữ đầu tiên. Chính ở khoảnh khắc rất ngắn đó, người đọc đã hình thành một cảm nhận ban đầu: cuốn sách này có phải là một nơi mình có thể bắt đầu hay không.

Trong nghiên cứu về hành vi đọc, khoảnh khắc lựa chọn ban đầu này thường được xem như “điểm bắt đầu đọc” - thời điểm người đọc quyết định liệu mình có bước vào văn bản hay không. Vì vậy, quyết định đọc thường hình thành rất nhanh, đôi khi chỉ trong vài giây đầu khi người đọc tiếp xúc với cuốn sách.

Trước khi nội dung được khám phá, người đọc đã hình thành một đánh giá sơ bộ về mức độ “có thể đọc được” của văn bản.

Đánh giá này không chỉ liên quan đến chủ đề hay ngôn ngữ, mà còn chịu ảnh hưởng của những yếu tố vật lý rất cụ thể của cuốn sách: độ dày, trọng lượng, kích thước, cách chia chương mục, cách trình bày, phông chữ, độ dài câu hay khả năng đọc theo từng phần.

Đối với người đọc trưởng thành, những yếu tố này hiếm khi trở thành rào cản đáng kể. Nhưng khi cuốn sách hướng tới người đọc trẻ, đặc biệt là những người đang hình thành thói quen đọc, chúng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định cầm cuốn sách lên.

Một cuốn sách quá dày hoặc khó thao tác đôi khi vô tình tạo ra một tín hiệu nhận thức rằng việc đọc sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực. Khi đó, trẻ thường có xu hướng chuyển sang những cuốn sách mà các em cảm thấy có thể bắt đầu dễ dàng hơn.

Nhiều nghiên cứu về động lực đọc cho thấy cảm nhận về “khả năng đọc được” của một văn bản hay còn gọi là reading self-efficacy - đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì hành vi đọc. Khi người đọc cảm thấy một cuốn sách nằm trong phạm vi có thể tiếp cận, khả năng họ bắt đầu đọc và tiếp tục đọc sẽ cao hơn đáng kể.

Từ góc độ này, hành vi đặt lại một cuốn sách lên kệ không nhất thiết phản ánh sự thiếu hứng thú với tri thức. Đôi khi đó chỉ đơn giản là phản ứng tự nhiên của người đọc khi họ chưa tìm thấy một điểm bắt đầu phù hợp.

Trong nhiều hệ thống thư viện trường học quốc tế, các nhà xuất bản và người làm giáo dục đọc thường chú ý đến việc tạo ra những “điểm bắt đầu đọc” rõ ràng cho trẻ. Một trong những cách phổ biến là tổ chức nội dung tri thức thành các đơn vị nhỏ hơn nhiều tập sách hoặc các phần có thể đọc tương đối độc lập.

Cách thiết kế này không làm giảm giá trị tri thức của công trình. Ngược lại, nó mở ra thêm nhiều con đường để tri thức đến với người đọc. Thay vì đối diện ngay từ đầu với một khối lượng thông tin lớn, người đọc có thể từng bước đi vào thế giới tri thức thông qua những trải nghiệm đọc có thể hoàn thành.

Chính những trải nghiệm hoàn thành này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cảm giác năng lực của người đọc. Khi trẻ cảm thấy mình có thể đọc xong một phần, hiểu được một câu chuyện hoặc nắm được một mảnh tri thức, động lực đọc thường được củng cố mạnh mẽ hơn.

Từ góc độ thiết kế tri thức, điều này cũng cho thấy hai mục tiêu khác nhau mà một cuốn sách có thể phục vụ. Một số cuốn sách được xây dựng như những công trình tổng hợp nhằm lưu trữ và hệ thống hóa tri thức ở quy mô lớn.

Trong khi đó, những cuốn sách hướng đến việc hỗ trợ sự phát triển năng lực đọc của trẻ thường cần chú ý nhiều hơn đến trải nghiệm tiếp cận ban đầu và khả năng duy trì hành vi đọc.

Vì vậy, khi nhìn vào những công trình tri thức lớn như "Lịch sử Việt Nam bằng hình", bên cạnh sự trân trọng dành cho giá trị học thuật của cuốn sách, cũng có thể hình dung thêm một khả năng trong tương lai: cùng tồn tại với những tổng tập đầy đủ, tri thức cũng có thể được tổ chức thành những đơn vị nhỏ hơn, giúp người đọc trẻ bước vào hành trình khám phá lịch sử theo từng bước.

Bởi đôi khi, để một đứa trẻ bước vào tri thức, điều cần thiết không phải là một cuốn sách lớn hơn. Mà là một cánh cửa dễ mở hơn.

Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người làm giáo dục đọc trong trường học, một câu hỏi khác cũng thường xuất hiện.

Bà Nguyễn Thị Bích Lan - chuyên gia đọc và thực hành Thư viện trường học Quốc tế, người sáng lập dự án “Mang sách đi chơi”. Ảnh: NVCC

Chia sẻ

Theo Nguyễn Thị Bích Lan, chuyên gia đọc và thực hành Thư viện trường học Quốc tế

congluan.vn

Theo: congluan.vn

2026/03/11 03:06 (GMT+7)

Xem thêm Văn hóa

Văn hóa

Hà Nội đổi mới cách triển khai Quy tắc ứng xử

Văn hóa

Hà Nội xếp hạng thêm 43 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh

Văn hóa

Hà Nội triển khai 10 mô hình xây dựng nếp sống thanh lịch, văn minh

Văn hóa

Đánh thức tiềm năng du lịch hồ Ba Bể từ quy hoạch bài bản

Văn hóa

Hàng vạn người dự khai mạc Lễ hội chùa Keo Hưng Yên mùa Thu năm 2026

Văn hóa

Kiến tạo sức hút du lịch từ bản sắc văn hóa Hà Nội

Mới nhất

2026-10-22 10:30

Sắp xếp trường học đi cùng chính sách phù hợp với đội ngũ

GD&TĐ - Sắp xếp mạng lưới trường học là yêu cầu cần thiết nhằm tinh gọn đầu mối, tập trung nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản lý.

2026-10-22 10:30

Phát triển năng lực tự học từ trải nghiệm sáng tạo cùng AI

GD&TĐ - Tham gia xây dựng, kiểm chứng và góp ý học liệu, học sinh có thêm cơ hội rèn năng lực tự học, tư duy phản biện và sáng tạo.

2026-10-22 10:29

Honda Việt Nam trao mũ bảo hiểm cho học sinh lớp Một khu vực miền Trung

GD&TĐ - Honda Việt Nam cùng Bộ Giáo dục & Đào tạo, Cục Cảnh sát Giao thông – Bộ Công an tổ chức Trao tặng mũ bảo hiểm cho học sinh lớp Một miền Trung năm học 2026 – 2027 với thông điệp “Đội mũ xinh bảo vệ chúng mình”.

2026-10-22 10:29

79 tác phẩm vào Chung khảo Giải báo chí Vì sự nghiệp giáo dục Việt Nam 2026

GD&TĐ - 79 tác phẩm thuộc báo in, điện tử, phát thanh và truyền hình lọt vào vòng Chung khảo Giải báo chí toàn quốc Vì sự nghiệp giáo dục Việt Nam năm 2026.

2026-10-22 10:29

Tầm quan trọng của kiểm soát cảm xúc trong học đường

GD&TĐ - Vụ việc học sinh hành hung cô giáo cho thấy dấu hiệu đáng báo động về khả năng kiểm soát cảm xúc và ý thức tôn trọng người khác ở học sinh.

2026-10-22 10:29

Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông đối thoại, giải đáp triển khai giáo dục tăng cường, theo nhu cầu người học

GD&TĐ - Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông trực tiếp giải đáp vướng mắc, băn khoăn của các nhà trường từ thực tiễn triển khai Thông tư số 85/2026/TT-BGDĐT.

2026-10-22 10:28

Dự kiến điều chỉnh chế độ làm việc, định mức số người làm việc trong trường học

GD&TĐ - Bộ GD&ĐT dự thảo sửa đổi quy định chế độ làm việc đối với giáo viên phổ thông, dự bị đại học; quy định định mức số lượng người làm việc trong cơ sở giáo dục.

2026-10-22 10:28

Sức khỏe tâm thần trẻ em: Đừng để con đơn độc trong khủng hoảng

GD&TĐ - Lo âu, trầm cảm, tăng động giảm chú ý và những bất ổn tâm lý đang trở thành mối quan tâm lớn trong chăm sóc sức khỏe trẻ em.

2026-10-22 10:28

Sôi động đêm nhạc hội chào đón 525 tân sinh viên tại Điện Biên

GD&TĐ - Phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại Điện Biên tổ chức chương trình chào tân sinh viên, đánh dấu năm học đầu tiên theo mô hình phân hiệu đại học.

2026-10-22 10:27

Lấy niềm vui của học sinh làm thước đo trường học hạnh phúc

GD&TĐ - Sau gần 3 năm triển khai, ngành Giáo dục TPHCM rà soát, tinh gọn bộ tiêu chí trường học hạnh phúc, hướng đến hiệu quả thực chất.