Vì sao nghề làm tranh dân gian Đông Hồ cần bảo vệ khẩn cấp?

Tỉnh Bắc Ninh vừa tổ chức lễ đón nhận bằng của UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp.

Theo ông Phạm Hoàng Sơn, Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh, việc UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ độc đáo mà còn là sự ghi nhận nỗ lực của các thế hệ nghệ nhân, cộng đồng làng nghề.

Đây cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm quốc tế trong việc bảo vệ, phục hồi và phát huy giá trị di sản trước những thách thức của thời đại.

Trước đó, tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO (diễn ra ngày 8-13/12/2025), nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Ủy ban Liên Chính phủ Công ước 2003 nhận định, hồ sơ đề cử di sản văn hóa phi vật thể nghề làm tranh dân gian Đông Hồ của Việt Nam đáp ứng các tiêu chí ghi danh.

Cụ thể, tranh dân gian Đông Hồ gắn bó mật thiết với các lễ tiết quan trọng như Tết Nguyên đán và Tết Trung thu, cũng như các nghi lễ thờ cúng tổ tiên và thần linh.

Ngày nay, chỉ còn một số ít gia đình tiếp tục duy trì nghề này, truyền lại tri thức và kỹ năng trong phạm vi gia đình và cho người học việc thông qua hướng dẫn trực tiếp và kèm cặp thực hành. Một số công đoạn như vẽ mẫu và khắc bản in đòi hỏi đào tạo chuyên sâu và tích lũy kinh nghiệm trong nhiều năm. Các bản khắc gỗ được xem như báu vật gia truyền, được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Số lượng nghệ nhân lành nghề hiện nay đã giảm mạnh, do thế hệ trẻ ít quan tâm, nghề khó bảo đảm sinh kế và nhu cầu sử dụng tranh in khắc gỗ trong các dịp lễ truyền thống giảm sút. Số người có tay nghề cao và tâm huyết theo đuổi nghề đã quá ít để duy trì việc truyền dạy và làm tranh, nên nghề cần được bảo vệ khẩn cấp.

Ngoài ra, kế hoạch bảo vệ di sản gồm 7 mục tiêu như mở lớp truyền nghề, kiểm kê di sản, đa dạng hóa mẫu mã và thị trường, cải thiện nguồn nguyên liệu và trang bị bảo hộ cho nghệ nhân, tất cả đều đặt cộng đồng làm trung tâm. Cộng đồng nghệ nhân tham gia tích cực vào quá trình lập hồ sơ, và di sản đã được đưa vào danh mục kiểm kê, cập nhật thường xuyên.

Với quyết định này, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 cũng khuyến khích Việt Nam xem xét việc tích hợp di sản này vào hệ thống giáo dục, cả chính quy và phi chính quy, nhằm khuyến khích thế hệ trẻ hiểu và trân trọng tầm quan trọng của việc bảo vệ di sản.

Việc UNESCO ghi danh nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp có ý nghĩa sâu sắc đối với cộng đồng thực hành và công chúng Việt Nam.

Điều này góp phần khẳng định giá trị lịch sử - nghệ thuật độc đáo của nghề, đồng thời tạo động lực để các nghệ nhân tiếp tục gìn giữ kỹ năng, bí quyết nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.

Theo hồ sơ di sản, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ở khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh ra đời cách đây khoảng 500 năm. Cộng đồng thực hành nghề đã tạo ra những bức tranh có đặc trưng riêng về chủ đề, kỹ thuật in, màu sắc và đồ họa bằng kỹ thuật in khắc gỗ.

Các chủ đề của tranh thường bao gồm tranh thờ, chúc tụng, tranh lịch sử, tranh sinh hoạt, tranh phong cảnh.

Các công đoạn sáng tác mẫu, khắc ván in, làm màu, in tranh đều bằng tay. Mẫu tranh được vẽ bằng bút lông, mực nho trên giấy bản và khắc trên ván gỗ thị. Các màu được chế biến từ nguyên liệu tự nhiên: màu xanh từ lá chàm, màu đỏ từ sỏi son, màu vàng từ hoa hòe và quả dành dành, màu trắng từ bột sò điệp bị phong hóa, màu đen từ tro lá tre, rơm nếp. Tranh được in úp ván với 5 màu cơ bản trên giấy dó đã được phủ một lớp hồ điệp. Các màu được in theo nguyên tắc màu đỏ in trước, tiếp đến màu xanh, vàng, trắng. Ván nét màu đen in cuối cùng để hoàn thiện bức tranh.

Đây cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm quốc tế trong việc bảo vệ, phục hồi và phát huy giá trị di sản trước những thách thức của thời đại.