Dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh GS, PGS của Bộ GD&ĐT đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Việc xây dựng chính sách xuất phát từ cả yêu cầu thể chế hóa chủ trương, định hướng mới và những bất cập đặt ra từ thực tiễn.
Luật Giáo dục đại học năm 2025 giao Bộ trưởng Bộ GD&ĐT quy định tiêu chuẩn, điều kiện, quy trình; các cơ sở giáo dục đại học thực hiện bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh GS, PGS. Đây là sự thay đổi về mô hình, khiến cơ chế “Nhà nước công nhận đạt tiêu chuẩn, cơ sở bổ nhiệm” theo Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg, sửa đổi bởi Quyết định số 25/2020/QĐ-TTg, không còn căn cứ pháp lý để tiếp tục.
Sự thay đổi này cũng phù hợp với tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 71-NQ/TW với yêu cầu trao quyền tự chủ thực chất, thu hút nhân tài, đánh giá theo chất lượng và hiệu quả. Luật Giáo dục đại học 2025 xác định các cơ sở giáo dục đại học tự chủ như nhau theo luật định, gắn với trách nhiệm giải trình. Luật Nhà giáo xác định GS, PGS là chức danh của nhà giáo trong cơ sở giáo dục đại học. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo và Nghị định số 91/2026/NĐ-CP tạo khung cho đánh giá nghiên cứu theo chất lượng, tác động.
Thực tế, cơ chế hiện hành đã có những đóng góp quan trọng trong chuẩn hóa tiêu chuẩn, đưa yêu cầu công bố quốc tế vào quá trình xét công nhận và công khai danh sách ứng viên. Tuy nhiên, sau nhiều năm thực hiện, những hạn chế mang tính cấu trúc ngày càng bộc lộ. Hội đồng Giáo sư nhà nước công nhận "đạt tiêu chuẩn" mà không gắn với nhu cầu, vị trí và nguồn lực của cơ sở; chức danh dễ bị hiểu là danh hiệu cá nhân trọn đời hơn là trách nhiệm của một vị trí giảng viên.
Việc đánh giá còn nặng về các ngưỡng định lượng như điểm công trình, số bài báo, đề tài chủ trì, chủ yếu theo cách kiểm tra đạt hay không đạt, chưa phản ánh đúng chất lượng và đóng góp học thuật thực chất. Điều này bộc lộ qua những kẽ hở như bài báo trên tạp chí chất lượng thấp, sách chuyên khảo thực chất chỉ là tài liệu tham khảo, đề tài cấp cơ sở kinh phí rất nhỏ, quan hệ đồng tác giả thiếu thực chất.
Cơ chế hiện hành cũng chưa tạo được tính cạnh tranh trong tuyển chọn: ứng viên chỉ cần vượt ngưỡng; không có so sánh giữa các ứng viên cho cùng một vị trí, không có phản biện độc lập bắt buộc từ chuyên gia quốc tế. Cùng với đó, năng lực giảng dạy chưa được đánh giá tương xứng; quy trình ba cấp nặng nề, trách nhiệm phân tán…
Vì vậy, dự thảo Thông tư không sửa từng chỉ tiêu của cơ chế cũ mà thiết kế lại toàn bộ: chuẩn quốc gia làm sàn, cơ sở đào tạo tuyển chọn cạnh tranh vào vị trí, Nhà nước hậu kiểm theo rủi ro. Điểm mới căn bản là chuyển từ "Nhà nước công nhận danh vị" sang "cơ sở tuyển chọn cạnh tranh vào vị trí, Nhà nước đặt chuẩn và hậu kiểm". Các thay đổi còn lại đều xuất phát từ chuyển đổi này.
Năm đổi mới có ý nghĩa nhất, trước hết là từ "đạt chuẩn" sang "được chọn". Theo cơ chế cũ, mọi ứng viên vượt ngưỡng đều được công nhận. Dự thảo Thông tư quy định, vượt ngưỡng chỉ là điều kiện để được so sánh, người giỏi nhất cho vị trí mới được bổ nhiệm.
Thứ hai, từ đếm điểm sang đọc công trình: bỏ bảng điểm quy đổi - nguồn gốc của nhiều kẽ hở; thực hiện phản biện độc lập đọc năm công trình tiêu biểu và nhận xét về đóng góp mới, vai trò cá nhân.
Thứ ba, giảng dạy được đánh giá thật: giờ giảng phải là giờ đứng lớp, hướng dẫn thí nghiệm, thực hành; ứng viên phải chứng tỏ năng lực giảng dạy trước Hội đồng.
Thứ tư, số lượng có kỷ luật: lần đầu tiên có hạn mức minh bạch, tính được từ dữ liệu công khai, thay cho cơ chế không giới hạn dễ dẫn đến lạm phát.
Thứ năm, chức danh đi cùng người giỏi: GS, PGS chuyển trường hoặc từ nước ngoài về không phải "làm lại từ đầu", tạo thị trường lao động học thuật thực sự.
Như vậy, cơ chế mới đang được đề xuất trao quyền thực cho cơ sở đào tạo nhưng không buông chuẩn: sàn quốc gia, hạn mức minh bạch, đánh giá độc lập và hậu kiểm theo rủi ro cùng bảo đảm chất lượng. Mô hình này đã được kiểm chứng ở nhiều nền giáo dục đại học tiên tiến và được điều chỉnh phù hợp với điều kiện Việt Nam. Mục tiêu nhằm xây dựng đội ngũ GS, PGS có năng lực dẫn dắt cả đào tạo và nghiên cứu, phân bổ theo năng lực thực của từng ngành.
