Tích lũy quá trình - bứt phá chặng cuối

Cô Lê Thị Xuân Đào - giáo viên Ngữ văn, Trường THCS Tây Sơn (phường Hòa Cường, TP Đà Nẵng) cho biết: "Mỗi mùa thi đến gần, câu chuyện ôn tập lại trở thành nỗi lo lắng chung của học sinh. Với môn Ngữ văn, nỗi lo lắng ấy thường sâu hơn, bởi đây không phải là môn học có thể “học tủ”, “học mẹo”, mà đòi hỏi một quá trình tích lũy lâu dài về kiến thức, kĩ năng, cảm xúc và tư duy".

Tuy nhiên, theo cô Xuân Đào, giai đoạn nước rút - hơn một tháng trước kì thi - không phải là thời điểm bắt đầu, mà là thời điểm kết tinh. "Những gì các em có hôm nay là kết quả của cả một năm học đã qua; và chính lúc này, nếu biết cách tăng tốc hợp lí, các em hoàn toàn có thể tạo nên bước bứt phá đáng kể", cô Đào nhắn nhủ.

Điều quan trọng trước hết, theo cô giáo Lê Thị Xuân Đào, học sinh cần nhận thức: ôn tập không phải là gom nhặt thêm thật nhiều kiến thức mới, mà là hệ thống lại, đào sâu và chuyển hóa những gì đã học thành năng lực làm bài. Khi hiểu điều đó, sẽ tránh được tâm lí học dàn trải, học trong hoang mang. Thay vào đó, mỗi giờ ôn tập sẽ trở nên có ý thức hơn, mục tiêu rõ ràng hơn. Nước rút không dành cho sự vội vã, mà dành cho sự tỉnh táo và tập trung cao độ.

Bám sát cấu trúc đề thi để định hướng ôn tập

Theo cô giáo Ngữ văn Trường THCS Tây Sơn, một nguyên tắc mang tính “kim chỉ nam” là bám sát cấu trúc đề thi tuyển sinh mà Sở GD&ĐT Đà Nẵng đã định hướng. Đề thi 120 phút với hai phần: Đọc hiểu (4,0 điểm) và Viết (6,0 điểm) không chỉ là một khuôn mẫu hình thức, mà còn là định hướng về năng lực cần đánh giá. Trong đó, phần Viết gồm hai yêu cầu: viết đoạn văn (2,0 điểm) phân tích 1 phương diện nào đó từ văn bản đọc hiểu và viết bài văn nghị luận xã hội (4,0 điểm) về một vấn đề cần giải quyết. Hiểu đúng cấu trúc này, sẽ giúp học sinh lớp 9 biết mình cần luyện gì, luyện đến mức nào và phân bổ thời gian ra sao. Học mà không bám cấu trúc đề thi cũng giống như đi mà không có bản đồ - dễ mất phương hướng và lãng phí công sức.

Ở phần Đọc hiểu, trọng tâm ôn tập cần đặt vào hai thể loại cơ bản: thơ và truyện. Điều cần làm không phải là đọc lại văn bản một cách cảm tính, mà là hệ thống hóa các yếu tố cốt lõi của từng thể loại, ví dụ như với thơ, đó là đặc điểm thi luật, hình ảnh, ngôn ngữ, nhịp điệu, biện pháp tu từ và mạch cảm xúc, đề tài, chủ đề…. Với truyện, đó là tình huống, nhân vật, chi tiết nghệ thuật và thông điệp... Quan trọng hơn, các em cần luyện tập trả lời câu hỏi theo ba cấp độ tư duy: nhận biết - thông hiểu - vận dụng. Các kiểu câu hỏi này trong năm học được thầy cô cho luyện tập nhiều. Mỗi câu trả lời cần ngắn gọn mà đúng trọng tâm, rõ ràng mà có căn cứ.

Phần viết đoạn văn (2,0 điểm) tuy dung lượng nhỏ nhưng lại là nơi thể hiện rõ năng lực liên kết giữa đọc và viết. Từ văn bản ở phần đọc hiểu, các em sẽ phải phân tích 1 khía cạnh về nội dung hoặc nghệ thuật của văn bản. Các em phải xác định đúng vấn đề và triển khai thành đoạn văn mạch lạc. Ở đây, kĩ năng không nằm ở việc viết dài, mà ở viết đúng và viết trúng. Một đoạn văn tốt cần có câu chủ đề rõ ràng, các ý triển khai hợp lý, dẫn chứng phù hợp được trích từ văn bản đề cho và diễn đạt trong sáng. Nếu còn vướng mắc ở dạng này, đừng ngần ngại hỏi giáo viên. Ở giai đoạn ôn tập này, sự chủ động của học sinh kết hợp với đồng hành của thầy cô sẽ tạo nên hiệu quả rõ rệt.

Đối với bài văn nghị luận xã hội (4,0 điểm), yêu cầu không chỉ là viết đúng cấu trúc, mà còn là thể hiện được tư duy độc lập và cái nhìn có chiều sâu về vấn đề. Các em cần nắm vững các bước cơ bản: xác định vấn đề, giải thích, phân tích, bàn luận và đề xuất giải pháp. Tuy nhiên, điều làm nên sự khác biệt không nằm ở “đủ bước”, mà ở cách các em triển khai vấn đề: có sắc sảo hay không, có gắn với thực tiễn hay không, có thể hiện được chính kiến cá nhân hay không. Đây là dạng đề “mở”, đòi hỏi các em phải có vốn sống, vốn đọc và khả năng suy nghĩ. Vì vậy, bên cạnh luyện viết, hãy chủ động tích lũy kiến thức xã hội, quan sát đời sống và tập nhìn nhận vấn đề dưới nhiều góc độ.

Một cách ôn tập hiệu quả trong giai đoạn này là luyện viết thường xuyên theo đề của giáo viên, sau đó nghiêm túc tiếp nhận góp ý và chỉnh sửa. Viết – và viết lại – chính là con đường để hoàn thiện. Mỗi lần sửa bài là một lần các em nhận ra giới hạn của mình và tiến thêm một bước. Khi có sự tương tác chặt chẽ giữa người học và người dạy, việc ôn tập sẽ trở nên thực chất hơn, không còn dừng ở mức “làm cho xong”.