Đề Ngữ văn có chiều sâu, mong chấm thi dành ‘đất’ cho cảm thụ sáng tạo

PGS.TS Trần Lê Hoa Tranh, Giảng viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP HCM: Một đề thi tốt, mong chờ chấm thi dành “đất” cho sự cảm thụ sáng tạo.

Đề thi môn Ngữ văn hôm nay có định dạng và độ khó tương tự đề thi Kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày 11, 12/6/2026, với các yêu cầu: đọc hiểu một văn bản nghị luận; viết đoạn văn nghị luận xã hội; viết bài văn về một văn bản văn học thuộc thể loại thơ. Yêu cầu của phần nghị luận xã hội khá rõ, giúp thí sinh nắm được nội dung cần triển khai.

Các văn bản được sử dụng trong đề có nguồn dẫn uy tín, chất lượng tốt, cung cấp đủ cứ liệu để thí sinh hoàn thành các nhiệm vụ cụ thể của đề thi. Bài thơ được lựa chọn có hình ảnh giàu cảm xúc, gợi liên tưởng và mở ra nhiều khả năng phân tích, giúp thí sinh thể hiện năng lực cảm thụ văn bản.

Nội dung bài thơ cũng có sự kết nối nhất định với vấn đề văn hóa, gìn giữ những giá trị bắt nguồn từ truyền thống được đề cập trong văn bản nghị luận ở phần Đọc hiểu.

Hệ thống câu hỏi đáp ứng yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông về đọc hiểu văn bản nghị luận, từ việc xác định luận đề của văn bản, giải thích nghĩa của từ đến nêu bật quan điểm của người viết.

Độ phân hóa của đề khá tốt, trong đó tính phân hóa chủ yếu nằm ở câu viết bài văn nghị luận (4 điểm), tạo điều kiện để thí sinh bộc lộ năng lực cảm thụ văn học và sự sáng tạo.

Với một đề thi tốt như thế này, điều tôi mong đợi ở khâu chấm thi là hướng dẫn chấm vừa bảo đảm các yêu cầu cần thiết, vừa dành ‘đất’ cho những thí sinh có suy nghĩ, cảm thụ sáng tạo, độc đáo.

PGS.TS Bùi Thanh Hoa, Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Tây Bắc: Các văn bản, ngữ liệu của đề có chiều sâu tư tưởng, gần gũi với học sinh.

Về cấu trúc, đề thi môn Ngữ văn có cấu trúc đề mạch lạc, phân bố điểm hợp lý; việc dành 4,0 điểm cho nghị luận văn học tiếp tục khẳng định vị trí của năng lực văn học - một năng lực đặc thù của môn Ngữ văn.

Về nội dung, ngữ liệu đọc hiểu là đoạn trích Những “mặt trận vô hình” của an ninh văn hóa của Bùi Hoài Sơn, bàn về an ninh văn hóa và việc gìn giữ bản sắc dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa; ngữ liệu nghị luận văn học là bài thơ tự do Cánh đồng tuổi thơ của Trịnh Thanh Sơn. Đây đều là những văn bản có chiều sâu tư tưởng và giá trị thẩm mĩ, gần gũi với trải nghiệm văn hóa của học sinh Việt Nam, có khả năng khơi gợi suy nghĩ độc lập ở người viết.

Đối chiếu với Chương trình GDPT 2018, tôi cho rằng đề bám sát khung năng lực của môn học. Hệ thống câu hỏi bao quát hai năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học. Phần đọc hiểu đi từ nhận biết, giải nghĩa hàm ẩn đến nắm bắt quan điểm và vận dụng, phù hợp với yêu cầu phát triển tư duy phản biện và năng lực đọc độc lập. Yêu cầu viết đoạn nghị luận xã hội “có chủ kiến” và bài nghị luận phân tích một bài thơ cũng tương ứng với các yêu cầu cần đạt về tạo lập văn bản nghị luận, phân tích và đánh giá tác phẩm theo đặc trưng thể loại.

Một điểm đáng chú ý là đề tiếp tục dịch chuyển trọng tâm từ đo trí nhớ sang đánh giá năng lực thực hiện. Việc sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa đòi hỏi thí sinh phải trực tiếp đọc, hiểu và phản hồi với một văn bản chưa từng gặp, thay vì dựa vào học thuộc hay văn mẫu. Các câu hỏi đồng thời gắn với những vấn đề thực tiễn như sự trung thực khi tạo lập và chia sẻ thông tin, trách nhiệm giữ gìn bản sắc văn hóa, qua đó vừa đánh giá năng lực, vừa hướng tới phát triển phẩm chất người học.

Nhìn chung tôi đánh giá đây là một đề vừa sức và có khả năng phân hóa tốt. Phần lớn thí sinh có thể đáp ứng những yêu cầu cơ bản thông qua các câu hỏi nhận biết, thông hiểu ở phần đọc hiểu và đề nghị luận xã hội gần gũi. Đồng thời, đề vẫn có những yêu cầu ở mức độ cao hơn để phân loại thí sinh thông qua hệ thống câu hỏi được thiết kế theo mức độ nhận thức tăng dần.

Tính phân hóa thể hiện rõ hơn ở câu nghị luận văn học 4,0 điểm, yêu cầu phân tích bài thơ tự do Cánh đồng tuổi thơ. Với một ngữ liệu mới, giàu chất tự sự, thí sinh phải có khả năng cảm thụ độc lập, nhận diện đặc trưng của thơ tự do và kiến tạo ý nghĩa từ hình tượng. Đây là câu có khả năng phân hóa khá rõ giữa các nhóm thí sinh. Đoạn nghị luận xã hội có đề tài gần gũi nhưng vẫn yêu cầu thí sinh lập luận chặt chẽ, có chủ kiến nên cũng có khả năng phân hóa ở mức độ nhất định.

Đề thi Ngữ văn hôm nay và đề thi tháng 6/2026 tương đồng về cấu trúc: cùng có phần Đọc hiểu 4,0 điểm với 5 câu hỏi; phần Viết 6,0 điểm gồm nghị luận xã hội khoảng 200 chữ và nghị luận văn học khoảng 600 chữ về một bài thơ tự do; cùng thời lượng 120 phút và sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa.

Về phạm vi kiến thức và năng lực cần đánh giá, hai đề cũng tương đương, đều sử dụng một văn bản nghị luận cho phần đọc hiểu và một bài thơ tự do cho phần nghị luận văn học. Khác biệt chủ yếu nằm ở trục chủ đề: một đề thiên về công nghệ - tri thức với bối cảnh phương Tây như máy in, Phục hưng; một đề thiên về văn hóa - bản sắc với bối cảnh trong nước.

Về khả năng phân hóa, cả hai đề đều có khả năng phân hóa tốt thông qua các câu vận dụng ở phần đọc hiểu và đặc biệt là câu nghị luận văn học với ngữ liệu thơ ngoài sách giáo khoa. Xét trong cùng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018 và mục tiêu của Kỳ thi tốt nghiệp THPT, tôi cho rằng mức độ yêu cầu của hai đề về cơ bản là tương đương. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở trục chủ đề và đặc điểm của ngữ liệu, chứ không phải ở chuẩn năng lực cần đánh giá.

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh một điểm chung: với đề thi mở, việc đánh giá năng lực thí sinh không chỉ nằm ở tờ đề mà còn phụ thuộc vào hướng dẫn chấm và quá trình tổ chức chấm thi. Hướng dẫn chấm cần đủ chi tiết nhưng cũng có độ mở phù hợp, chấp nhận những hướng lập luận hợp lý, sáng tạo; đồng thời được vận dụng thống nhất giữa các giám khảo. Có như vậy, đề thi mới đánh giá đúng năng lực mà đề hướng tới.