Từ tấm gương tự học của thầy cô đến năng lực tự học của học sinh
“Mỗi thầy cô giáo là tấm gương tự học, truyền cảm hứng, sự sáng tạo cho học sinh noi theo”, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Phạm Ngọc Thưởng nhấn mạnh tại Hội nghị kích hoạt Tháng Tự học do Sở GD&ĐT Hà Nội tổ chức sáng 20/2/2025.
Có thể thấy, giáo viên tự học không chỉ nhằm làm giàu tri thức, nâng cao năng lực chuyên môn của bản thân, mà còn trở thành tấm gương, người truyền cảm hứng và hướng dẫn học sinh hình thành năng lực tự học.
Khi thầy cô chủ động học hỏi, tìm tòi và đổi mới, học sinh sẽ có thêm động lực để biết cách tự học, yêu thích việc học và học tập hiệu quả hơn. Nói cách khác, giáo viên càng có năng lực tự học thì càng có khả năng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh.
Giá trị cốt lõi của việc giáo viên tự học đối với giáo dục trước hết nằm ở khả năng truyền cảm hứng. Hành trình tự học của thầy cô giúp học sinh nhận ra rằng việc học không chỉ giới hạn trong sách vở hay khuôn khổ lớp học, từ đó chuyển quá trình học tập từ sự ép buộc thành nhu cầu tự thân.
Bên cạnh đó, tự học giúp giáo viên cập nhật tri thức. Việc chủ động tìm tòi công nghệ mới, phương pháp dạy học hiệu quả và những nguồn học liệu hiện đại giúp học sinh được tiếp cận với tri thức mới, đa dạng và toàn diện hơn.
Quan trọng hơn, quá trình tự học của giáo viên góp phần rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh. Trực tiếp trải nghiệm quá trình tìm kiếm và tiếp nhận tri thức, thầy cô có thể đúc kết, hướng dẫn học sinh những kỹ năng cần thiết như tra cứu, lựa chọn và kiểm chứng thông tin, tự giải quyết vấn đề, đồng thời hình thành tư duy phản biện.
Vì vậy, giáo viên tự học không chỉ là quá trình phát triển nghề nghiệp của mỗi nhà giáo, mà còn là một phương thức trực tiếp góp phần hình thành ở học sinh năng lực học tập suốt đời.
Tự học không thể thiếu định hướng và sự đồng hành
Nhận diện trước những khó khăn có thể gặp phải là cần thiết để nhà trường, giáo viên và học sinh chủ động có giải pháp khắc phục.
Thiếu định hướng và tính hệ thống: Khi tự học, học sinh có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch, xác định mục tiêu và duy trì tiến độ học tập. Nếu không có định hướng phù hợp, các em dễ học dàn trải, thiếu trọng tâm hoặc bỏ sót những kiến thức quan trọng.
Thiếu động lực: Không có sự giám sát, đồng hành và khuyến khích từ giáo viên, gia đình hoặc bạn bè, học sinh có thể dễ dàng mất động lực, trì hoãn việc học, thậm chí chán nản và bỏ cuộc khi gặp khó khăn.
Khó hiểu sâu kiến thức: Với những nội dung khó hoặc trừu tượng, nếu không có sự hỗ trợ của giáo viên hoặc nguồn tài liệu phù hợp, học sinh có thể hiểu sai, hiểu chưa đầy đủ hoặc gặp khó khăn trong việc kết nối kiến thức.
Hạn chế tương tác xã hội: Tự học nếu được thực hiện một cách đơn lẻ có thể làm giảm cơ hội trao đổi, thảo luận và học hỏi từ bạn bè, thầy cô. Trong khi đó, quá trình tương tác và chia sẻ thường giúp người học nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ và củng cố kiến thức.
Thiếu phản hồi kịp thời: Khi không có người hướng dẫn hoặc cơ chế kiểm tra, phản hồi thường xuyên, học sinh có thể không nhận ra những lỗi sai trong quá trình học, từ đó hình thành và duy trì cách hiểu hoặc phương pháp học chưa chính xác.
Khó tiếp cận nguồn tài liệu chất lượng: Sự phong phú của nguồn học liệu trên Internet vừa tạo thuận lợi, vừa đặt ra thách thức. Một số học sinh có thể chưa biết cách tìm kiếm, lựa chọn và đánh giá độ tin cậy của tài liệu, dẫn đến việc sử dụng nguồn thông tin thiếu chính xác hoặc không phù hợp với mục tiêu học tập.
Đòi hỏi cam kết, nỗ lực từ cả giáo viên và học sinh
Để biến quan niệm trên thành hành động thực tiễn, xây dựng văn hóa học tập trong nhà trường đòi hỏi sự cam kết, nỗ lực từ cả giáo viên và học sinh.
Đối với giáo viên, cần xây dựng kế hoạch tự bồi dưỡng thường xuyên, chủ động tham gia các khóa học chuyên môn, trau dồi ngoại ngữ, cập nhật kiến thức và ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy. Khi người thầy không ngừng học tập, rèn luyện và hoàn thiện bản thân, những hành động ấy sẽ tạo ra ảnh hưởng tích cực đến học sinh trên nhiều phương diện.
Trước hết, giáo viên làm gương về tinh thần tự học và học tập suốt đời. Khi học sinh chứng kiến thầy cô cũng không ngừng học hỏi, cập nhật tri thức và hoàn thiện chuyên môn, các em sẽ nhận thức rõ hơn rằng học tập là một quá trình lâu dài, không dừng lại ở những kiến thức được truyền đạt trong nhà trường.
Tự học cũng góp phần nâng cao chất lượng dạy học. Việc chủ động cập nhật kiến thức, phương pháp và công nghệ mới giúp giáo viên đổi mới cách tổ chức dạy học, đồng thời có thêm cơ sở để hướng dẫn học sinh lựa chọn phương pháp học tập phù hợp, hiệu quả.
Đồng thời, tinh thần tự học của giáo viên có thể khơi dậy động lực học tập ở học sinh. Sự say mê, chủ động tìm tòi của thầy cô có sức lan tỏa, tạo cảm hứng để học sinh tự mình khám phá, đặt câu hỏi và chủ động chiếm lĩnh tri thức thay vì chỉ chờ đợi kiến thức được truyền đạt.
Giáo viên cũng là người hướng dẫn phương pháp tự học cho học sinh. Từ kinh nghiệm tự học của bản thân, thầy cô có thể hướng dẫn học sinh cách xác định mục tiêu, tìm kiếm và lựa chọn tài liệu, ghi chép, hệ thống hóa kiến thức, tự đánh giá kết quả và điều chỉnh phương pháp học tập. Việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài trước khi đến lớp, tự học ở nhà cũng cần được coi là một phần quan trọng của quá trình dạy học.
Quan trọng hơn, tự học của giáo viên góp phần phát triển tư duy độc lập cho học sinh. Một người thầy luôn học hỏi sẽ có xu hướng khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, suy nghĩ phản biện và tự tìm cách giải quyết vấn đề, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức một chiều theo kiểu “thầy nói, trò nghe và ghi chép”.
Khi thầy và trò cùng học, cùng chia sẻ và cùng tiến bộ, nhà trường và lớp học sẽ từng bước hình thành văn hóa học tập tích cực, trong đó tự học không còn là yêu cầu mang tính áp đặt mà trở thành một thói quen, một nhu cầu và động lực phát triển của mỗi cá nhân.
Tự học có hướng dẫn để học sinh dần làm chủ việc học
Bản chất của tự học ở đây phải được hiểu là “Tự học có hướng dẫn”, tức là giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh tự học, sau đó các em được rèn luyện rồi dần có năng lực tự học.
Đối với học sinh, chuyển từ thói quen học vẹt, thụ động sang chủ động đặt
câu hỏi, thảo luận nhóm và tự nghiên cứu các dự án học tập. Đặc biệt hạn chế tối đa học thêm, suy cho cùng học thêm là kẻ thù của tự học.
Tự học là một kỹ năng (mềm hay phi nhận thức) trong quá trình học tập và tiếp thu kiến thức mà không có sự hướng dẫn trực tiếp từ giáo viên hoặc người dạy. Học sinh tự chọn nội dung, phương pháp, thời gian và địa điểm học, và tự chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình.
Học sinh chủ động trong việc học tập, tìm kiếm thông tin, và ôn bài. Các em biết cách tự nghiên cứu và giải quyết vấn đề mà không cần sự nhắc nhở liên tục từ giáo viên hay cha mẹ các em.
Tự học là một phần tự chủ của học sinh, nó chỉ việc học tập và làm việc tập trung vào những mục tiêu hoặc nhiệm vụ chính, không bị phân tâm bởi các yếu tố bên ngoài.
Tự học giúp học sinh duy trì sự tập trung cao độ, tối ưu hóa thời gian và nỗ lực để đạt được kết quả tốt nhất trong học tập. Tự học có thể bao gồm việc đọc sách, xem video, tham gia các khóa học trực tuyến, thực hành, nghiên cứu và thảo luận với người khác.
Học sinh có thể tự điều chỉnh tốc độ và thời gian học theo nhu cầu cá nhân. Tập trung vào các chủ đề hoặc kỹ năng mà học sinh quan tâm hoặc cần thiết. Tự học yêu cầu sự kỷ luật, kiên nhẫn và khả năng quản lý thời gian. Các em thường phải tự mình tìm kiếm và phân tích thông tin, giúp phát triển kỹ năng tư duy phản biện.
Tự học là một kỹ năng quan trọng trong thời đại hiện nay, khi công nghệ và thông tin luôn thay đổi, yêu cầu mỗi học sinh phải không ngừng cập nhật và nâng cao kiến thức.
Nói chung, nhiều chuyên gia đồng thuận, triết lý "giáo viên tự học làm gương cho trò tự học" là nền tảng cốt lõi của sự phát triển giáo dục hiện đại. Khi thầy cô không ngừng nghiên cứu và đổi mới, họ trở thành hình mẫu sống động, khơi dậy sự tự giác và đam mê khám phá tri thức của học sinh.
