Trao 'lá chắn' cho học sinh trong kỷ nguyên số

GD&TĐ - Từ những mâu thuẫn tuổi học trò đến các thủ đoạn lừa đảo, dụ dỗ trên không gian mạng, học sinh đang đối diện với nhiều nguy cơ khó lường. Một buổi ngoại khóa tại Trường THCS Khương Đình (Hà Nội) đã mang đến những bài học thiết thực, giúp các em nhận diện rủi ro, làm chủ cảm xúc và hình thành kỹ năng tự bảo vệ trong kỷ nguyên số.



Khi pháp luật trở nên gần gũi

Nếu bị bạn bè xúc phạm trên mạng xã hội, em sẽ làm gì? Khi chứng kiến một vụ đánh nhau, nên can ngăn, bỏ đi hay lấy điện thoại quay clip? Nếu người lạ gửi đường link nhận quà, yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, liệu có nên làm theo?

Những câu hỏi gần gũi ấy đã mở đầu buổi ngoại khóa chuyên đề “Xây dựng năng lực tự bảo vệ cho học sinh THCS trong kỷ nguyên AI”, do Công an phường Khương Đình phối hợp với Trường THCS Khương Đình tổ chức ngày 26/10, hướng tới Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11.

Trực tiếp trao đổi với học sinh là Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia nghiên cứu tội phạm học, Báo cáo viên pháp luật Trung ương, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia.

Không bắt đầu bằng những điều luật khó nhớ, diễn giả đưa học sinh vào các tình huống có thể xảy ra trong lớp học, ngoài cổng trường hoặc trên mạng xã hội. Mỗi câu chuyện đều đặt ra một lựa chọn, buộc người nghe suy nghĩ về hậu quả của hành vi và cách ứng xử phù hợp.

Một lời trêu chọc có thể trở thành nguyên nhân xô xát. Một mâu thuẫn nhỏ, nếu bị kích động bởi đám đông, có thể dẫn tới bạo lực. Một đoạn video đánh nhau được phát tán trên mạng không chỉ làm tổn thương nạn nhân mà còn khiến hậu quả kéo dài, vượt ra ngoài phạm vi nhà trường.

Theo phân tích của diễn giả, bạo lực học đường không chỉ biểu hiện bằng hành vi đánh đập mà còn bao gồm đe dọa, xúc phạm, cô lập, bắt nạt bằng lời nói hoặc trên không gian mạng. Đáng lo ngại, nhiều học sinh chưa nhận thức đầy đủ rằng việc cổ vũ, quay clip, chia sẻ hình ảnh làm nhục người khác cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

Điều đáng chú ý là những xung đột tuổi học trò thường bắt đầu từ nguyên nhân không lớn, nhưng có thể leo thang do thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, tâm lý sĩ diện và tác động của bạn bè. Bởi vậy, thay vì chỉ nhắc nhở học sinh không đánh nhau, chương trình tập trung giải đáp một vấn đề căn bản hơn: Làm thế nào để các em biết dừng lại trước khi hành động sai lầm và biết tự bảo vệ khi đối diện nguy hiểm?



“Bàn tay hạ nhiệt” cơn giận

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm của học sinh là mô hình “Bàn tay hạ nhiệt cảm xúc”, với năm điểm ghi nhớ: Thở - Thân - Khẩu - Tâm - Ý.

Đây là công cụ giúp học sinh nhận biết và điều chỉnh phản ứng của mình trong những tình huống căng thẳng.

Khi bị khiêu khích, điều đầu tiên không phải là tìm cách đáp trả, mà là bình tĩnh, điều hòa nhịp thở. Tiếp đó, cần kiểm soát hành động, không sử dụng bạo lực; kiểm soát lời nói, tránh xúc phạm, đe dọa; nhận diện cảm xúc đang chi phối bản thân và suy nghĩ về hậu quả trước khi quyết định.

Năm thao tác đơn giản nhưng hướng tới một năng lực quan trọng: tự chủ.

Ở tuổi thiếu niên, khi cảm xúc phát triển mạnh, khả năng đánh giá hậu quả chưa thực sự hoàn thiện, những phản ứng bột phát rất dễ đẩy mâu thuẫn vượt khỏi giới hạn. Không ít vụ bạo lực học đường bắt đầu từ việc một bên không chịu nhường, bên kia không muốn mất thể diện trước bạn bè.

Thông điệp được nhấn mạnh là biết kiềm chế không phải biểu hiện của sự yếu đuối, mà là bản lĩnh làm chủ bản thân.

Tuy nhiên, bình tĩnh không đồng nghĩa với cam chịu. Khi bị đe dọa hoặc tấn công, học sinh cần ưu tiên thoát khỏi khu vực nguy hiểm, tìm đến nơi an toàn và báo ngay cho giáo viên, cha mẹ hoặc người có trách nhiệm.

Với người chứng kiến, việc đứng xem, cổ vũ hoặc quay clip để đăng mạng có thể khiến tình huống thêm nghiêm trọng. Các em cần tìm người lớn can thiệp, không tự đặt mình vào nguy hiểm và không tiếp tay cho hành vi xâm hại người khác.

Từ những tình huống cụ thể, học sinh hiểu rằng phòng ngừa bạo lực không chỉ là tránh đánh nhau, mà còn là biết tôn trọng người khác, giải quyết bất đồng bằng đối thoại và không để cảm xúc nhất thời quyết định hành vi.



“Lá chắn 5n” trước cạm bẫy mạng

Bên cạnh kỹ năng kiểm soát cảm xúc, chương trình giới thiệu mô hình “Lá chắn 5N”: Nhận diện - Nhận định - Ngẫm nghĩ - Ngăn chặn - Nhờ hỗ trợ.

Nếu “Bàn tay hạ nhiệt” giúp học sinh kiểm soát bản thân thì “Lá chắn 5N” hướng dẫn các em cách xử lý khi đối diện nguy cơ từ bên ngoài.

Trước một tình huống bất thường, các em cần nhận diện dấu hiệu nguy hiểm, đánh giá mức độ rủi ro, suy nghĩ về hậu quả, chủ động ngăn chặn hành vi có thể gây hại và tìm kiếm sự trợ giúp khi cần thiết.

Mô hình này đặc biệt có ý nghĩa khi học sinh ngày càng tiếp xúc sớm với mạng xã hội, trò chơi trực tuyến và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Một tài khoản sử dụng ảnh đại diện của người cùng trang lứa chưa chắc là bạn bè thực sự. Một lời mời nhận quà có thể dẫn tới trang web đánh cắp thông tin. Một người quen qua mạng liên tục yêu cầu giữ bí mật với cha mẹ, gửi ảnh riêng tư hoặc gặp mặt riêng có thể đang thực hiện hành vi dụ dỗ, thao túng.

Đáng chú ý, công nghệ AI đang làm cho các thủ đoạn lừa đảo, giả mạo trở nên tinh vi hơn. Hình ảnh, giọng nói, video có thể bị tạo dựng hoặc chỉnh sửa để đánh lừa người xem. Trẻ em, với tâm lý tò mò, dễ tin và thiếu kinh nghiệm, có thể trở thành mục tiêu của những hành vi này.

Từ đó, diễn giả hướng dẫn học sinh không vội tin những thông tin chưa được kiểm chứng; không cung cấp mật khẩu, mã xác thực, dữ liệu cá nhân; không truy cập đường link đáng ngờ hoặc làm theo yêu cầu của người lạ trên mạng.

Đặc biệt, khi bị đe dọa phát tán hình ảnh riêng tư, học sinh không nên hoảng loạn, chuyển tiền hoặc tiếp tục đáp ứng yêu cầu của đối tượng. Điều cần thiết là lưu giữ chứng cứ khi an toàn và nhanh chóng thông báo cho cha mẹ, giáo viên hoặc cơ quan chức năng.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là trách nhiệm pháp lý trong môi trường số. Việc xúc phạm danh dự, phát tán thông tin riêng tư, đe dọa, lừa đảo hay tiếp tay cho hành vi bắt nạt không phải những trò đùa vô hại. Tùy tính chất, mức độ, hành vi vi phạm có thể dẫn tới những trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Thông qua những tình huống cụ thể, học sinh được tiếp cận pháp luật không phải như những quy định xa lạ, mà như những nguyên tắc giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân và người khác.



Biến kiến thức thành kỹ năng

Một điểm đáng chú ý của chương trình là cách chuyển những vấn đề phức tạp thành công cụ dễ nhớ, dễ thực hành. Học sinh không chỉ được nghe cảnh báo về nguy hiểm, mà còn được hướng dẫn cách phản ứng trước từng tình huống.

Bởi trong thực tế, khoảng cách giữa biết và làm đôi khi rất lớn. Một học sinh có thể hiểu không nên đáp trả bạo lực, nhưng vẫn mất bình tĩnh khi bị xúc phạm. Các em có thể biết không được gửi ảnh riêng tư cho người lạ, nhưng lại lúng túng khi bị đe dọa hoặc thao túng tâm lý.

Vì thế, giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cần được thực hiện thường xuyên, thông qua những tình huống giả định, hoạt động trải nghiệm và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường với lực lượng chức năng.

Quan trọng không kém là tạo dựng môi trường để học sinh dám nói khi gặp nguy hiểm. Một đứa trẻ bị bắt nạt, bị tống tiền hoặc dụ dỗ trên mạng cần được lắng nghe, hỗ trợ kịp thời, thay vì chỉ nhận những lời trách mắng.

Chia sẻ sau buổi ngoại khóa, em Nguyễn Trung Kiên, học sinh lớp 7A3, bày tỏ: “Em thích nhất bài học về ‘Bàn tay hạ nhiệt’ và ‘Lá chắn 5N’ vì rất dễ nhớ. Trước đây, nếu bị bạn trêu chọc, em có thể nổi nóng và muốn đáp trả. Bây giờ em hiểu rằng cần bình tĩnh, suy nghĩ về hậu quả và tìm sự giúp đỡ khi cần. Em cũng biết phải cảnh giác hơn với những người lạ trên mạng.”

Đánh giá ý nghĩa chương trình, bà Nguyễn Thị Bích Nga, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Khương Đình, phụ trách Phân hiệu 1, cho rằng việc giáo dục pháp luật cần gắn với những tình huống gần gũi, phù hợp đặc điểm tâm lý học sinh. “Những nguy cơ đối với học sinh hiện nay không chỉ xuất hiện trong trường học mà còn trên không gian mạng. Vì vậy, bên cạnh truyền đạt kiến thức, nhà trường đặc biệt quan tâm trang bị kỹ năng nhận diện, phòng tránh và xử lý tình huống. Những mô hình dễ nhớ như ‘Bàn tay hạ nhiệt’, ‘Lá chắn 5N’ giúp các em hình thành thói quen ứng xử an toàn, có trách nhiệm. Chúng tôi mong muốn mỗi học sinh biết tự bảo vệ mình, đồng thời biết tôn trọng và bảo vệ người khác.” - bà Nga cho biết.

Hướng tới Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11, buổi ngoại khóa tại Trường THCS Khương Đình cho thấy hiệu quả của việc đưa giáo dục pháp luật đến với học sinh bằng những câu chuyện đời thường và kỹ năng cụ thể.

Bởi giá trị của một bài học không chỉ nằm ở những điều học sinh ghi nhớ, mà còn ở cách các em ứng xử khi tình huống thực sự xảy ra. Biết dừng lại trước cơn nóng giận, nhận ra một cái bẫy trên mạng, từ chối hành vi nguy hiểm và tìm kiếm sự trợ giúp đúng lúc chính là những bước đầu tiên để hình thành năng lực tự bảo vệ.

Một môi trường học đường an toàn không chỉ được tạo nên bởi những hàng rào bảo vệ bên ngoài, mà còn từ bản lĩnh, hiểu biết pháp luật và khả năng tự bảo vệ được hình thành trong mỗi học sinh.







Khi pháp luật trở nên gần gũi

Nếu bị bạn bè xúc phạm trên mạng xã hội, em sẽ làm gì? Khi chứng kiến một vụ đánh nhau, nên can ngăn, bỏ đi hay lấy điện thoại quay clip? Nếu người lạ gửi đường link nhận quà, yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, liệu có nên làm theo?

Những câu hỏi gần gũi ấy đã mở đầu buổi ngoại khóa chuyên đề “Xây dựng năng lực tự bảo vệ cho học sinh THCS trong kỷ nguyên AI”, do Công an phường Khương Đình phối hợp với Trường THCS Khương Đình tổ chức ngày 26/10, hướng tới Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11.

Trực tiếp trao đổi với học sinh là Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia nghiên cứu tội phạm học, Báo cáo viên pháp luật Trung ương, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia.

Không bắt đầu bằng những điều luật khó nhớ, diễn giả đưa học sinh vào các tình huống có thể xảy ra trong lớp học, ngoài cổng trường hoặc trên mạng xã hội. Mỗi câu chuyện đều đặt ra một lựa chọn, buộc người nghe suy nghĩ về hậu quả của hành vi và cách ứng xử phù hợp.

Một lời trêu chọc có thể trở thành nguyên nhân xô xát. Một mâu thuẫn nhỏ, nếu bị kích động bởi đám đông, có thể dẫn tới bạo lực. Một đoạn video đánh nhau được phát tán trên mạng không chỉ làm tổn thương nạn nhân mà còn khiến hậu quả kéo dài, vượt ra ngoài phạm vi nhà trường.

Theo phân tích của diễn giả, bạo lực học đường không chỉ biểu hiện bằng hành vi đánh đập mà còn bao gồm đe dọa, xúc phạm, cô lập, bắt nạt bằng lời nói hoặc trên không gian mạng. Đáng lo ngại, nhiều học sinh chưa nhận thức đầy đủ rằng việc cổ vũ, quay clip, chia sẻ hình ảnh làm nhục người khác cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

Điều đáng chú ý là những xung đột tuổi học trò thường bắt đầu từ nguyên nhân không lớn, nhưng có thể leo thang do thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, tâm lý sĩ diện và tác động của bạn bè. Bởi vậy, thay vì chỉ nhắc nhở học sinh không đánh nhau, chương trình tập trung giải đáp một vấn đề căn bản hơn: Làm thế nào để các em biết dừng lại trước khi hành động sai lầm và biết tự bảo vệ khi đối diện nguy hiểm?



“Bàn tay hạ nhiệt” cơn giận

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm của học sinh là mô hình “Bàn tay hạ nhiệt cảm xúc”, với năm điểm ghi nhớ: Thở - Thân - Khẩu - Tâm - Ý.

Đây là công cụ giúp học sinh nhận biết và điều chỉnh phản ứng của mình trong những tình huống căng thẳng.

Khi bị khiêu khích, điều đầu tiên không phải là tìm cách đáp trả, mà là bình tĩnh, điều hòa nhịp thở. Tiếp đó, cần kiểm soát hành động, không sử dụng bạo lực; kiểm soát lời nói, tránh xúc phạm, đe dọa; nhận diện cảm xúc đang chi phối bản thân và suy nghĩ về hậu quả trước khi quyết định.

Năm thao tác đơn giản nhưng hướng tới một năng lực quan trọng: tự chủ.

Ở tuổi thiếu niên, khi cảm xúc phát triển mạnh, khả năng đánh giá hậu quả chưa thực sự hoàn thiện, những phản ứng bột phát rất dễ đẩy mâu thuẫn vượt khỏi giới hạn. Không ít vụ bạo lực học đường bắt đầu từ việc một bên không chịu nhường, bên kia không muốn mất thể diện trước bạn bè.

Thông điệp được nhấn mạnh là biết kiềm chế không phải biểu hiện của sự yếu đuối, mà là bản lĩnh làm chủ bản thân.

Tuy nhiên, bình tĩnh không đồng nghĩa với cam chịu. Khi bị đe dọa hoặc tấn công, học sinh cần ưu tiên thoát khỏi khu vực nguy hiểm, tìm đến nơi an toàn và báo ngay cho giáo viên, cha mẹ hoặc người có trách nhiệm.

Với người chứng kiến, việc đứng xem, cổ vũ hoặc quay clip để đăng mạng có thể khiến tình huống thêm nghiêm trọng. Các em cần tìm người lớn can thiệp, không tự đặt mình vào nguy hiểm và không tiếp tay cho hành vi xâm hại người khác.

Từ những tình huống cụ thể, học sinh hiểu rằng phòng ngừa bạo lực không chỉ là tránh đánh nhau, mà còn là biết tôn trọng người khác, giải quyết bất đồng bằng đối thoại và không để cảm xúc nhất thời quyết định hành vi.



“Lá chắn 5n” trước cạm bẫy mạng

Bên cạnh kỹ năng kiểm soát cảm xúc, chương trình giới thiệu mô hình “Lá chắn 5N”: Nhận diện - Nhận định - Ngẫm nghĩ - Ngăn chặn - Nhờ hỗ trợ.

Nếu “Bàn tay hạ nhiệt” giúp học sinh kiểm soát bản thân thì “Lá chắn 5N” hướng dẫn các em cách xử lý khi đối diện nguy cơ từ bên ngoài.

Trước một tình huống bất thường, các em cần nhận diện dấu hiệu nguy hiểm, đánh giá mức độ rủi ro, suy nghĩ về hậu quả, chủ động ngăn chặn hành vi có thể gây hại và tìm kiếm sự trợ giúp khi cần thiết.

Mô hình này đặc biệt có ý nghĩa khi học sinh ngày càng tiếp xúc sớm với mạng xã hội, trò chơi trực tuyến và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Một tài khoản sử dụng ảnh đại diện của người cùng trang lứa chưa chắc là bạn bè thực sự. Một lời mời nhận quà có thể dẫn tới trang web đánh cắp thông tin. Một người quen qua mạng liên tục yêu cầu giữ bí mật với cha mẹ, gửi ảnh riêng tư hoặc gặp mặt riêng có thể đang thực hiện hành vi dụ dỗ, thao túng.

Đáng chú ý, công nghệ AI đang làm cho các thủ đoạn lừa đảo, giả mạo trở nên tinh vi hơn. Hình ảnh, giọng nói, video có thể bị tạo dựng hoặc chỉnh sửa để đánh lừa người xem. Trẻ em, với tâm lý tò mò, dễ tin và thiếu kinh nghiệm, có thể trở thành mục tiêu của những hành vi này.

Từ đó, diễn giả hướng dẫn học sinh không vội tin những thông tin chưa được kiểm chứng; không cung cấp mật khẩu, mã xác thực, dữ liệu cá nhân; không truy cập đường link đáng ngờ hoặc làm theo yêu cầu của người lạ trên mạng.

Đặc biệt, khi bị đe dọa phát tán hình ảnh riêng tư, học sinh không nên hoảng loạn, chuyển tiền hoặc tiếp tục đáp ứng yêu cầu của đối tượng. Điều cần thiết là lưu giữ chứng cứ khi an toàn và nhanh chóng thông báo cho cha mẹ, giáo viên hoặc cơ quan chức năng.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là trách nhiệm pháp lý trong môi trường số. Việc xúc phạm danh dự, phát tán thông tin riêng tư, đe dọa, lừa đảo hay tiếp tay cho hành vi bắt nạt không phải những trò đùa vô hại. Tùy tính chất, mức độ, hành vi vi phạm có thể dẫn tới những trách nhiệm pháp lý tương ứng.

Thông qua những tình huống cụ thể, học sinh được tiếp cận pháp luật không phải như những quy định xa lạ, mà như những nguyên tắc giúp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân và người khác.



Biến kiến thức thành kỹ năng

Một điểm đáng chú ý của chương trình là cách chuyển những vấn đề phức tạp thành công cụ dễ nhớ, dễ thực hành. Học sinh không chỉ được nghe cảnh báo về nguy hiểm, mà còn được hướng dẫn cách phản ứng trước từng tình huống.

Bởi trong thực tế, khoảng cách giữa biết và làm đôi khi rất lớn. Một học sinh có thể hiểu không nên đáp trả bạo lực, nhưng vẫn mất bình tĩnh khi bị xúc phạm. Các em có thể biết không được gửi ảnh riêng tư cho người lạ, nhưng lại lúng túng khi bị đe dọa hoặc thao túng tâm lý.

Vì thế, giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cần được thực hiện thường xuyên, thông qua những tình huống giả định, hoạt động trải nghiệm và sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường với lực lượng chức năng.

Quan trọng không kém là tạo dựng môi trường để học sinh dám nói khi gặp nguy hiểm. Một đứa trẻ bị bắt nạt, bị tống tiền hoặc dụ dỗ trên mạng cần được lắng nghe, hỗ trợ kịp thời, thay vì chỉ nhận những lời trách mắng.

Chia sẻ sau buổi ngoại khóa, em Nguyễn Trung Kiên, học sinh lớp 7A3, bày tỏ: “Em thích nhất bài học về ‘Bàn tay hạ nhiệt’ và ‘Lá chắn 5N’ vì rất dễ nhớ. Trước đây, nếu bị bạn trêu chọc, em có thể nổi nóng và muốn đáp trả. Bây giờ em hiểu rằng cần bình tĩnh, suy nghĩ về hậu quả và tìm sự giúp đỡ khi cần. Em cũng biết phải cảnh giác hơn với những người lạ trên mạng.”

Đánh giá ý nghĩa chương trình, bà Nguyễn Thị Bích Nga, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Khương Đình, phụ trách Phân hiệu 1, cho rằng việc giáo dục pháp luật cần gắn với những tình huống gần gũi, phù hợp đặc điểm tâm lý học sinh. “Những nguy cơ đối với học sinh hiện nay không chỉ xuất hiện trong trường học mà còn trên không gian mạng. Vì vậy, bên cạnh truyền đạt kiến thức, nhà trường đặc biệt quan tâm trang bị kỹ năng nhận diện, phòng tránh và xử lý tình huống. Những mô hình dễ nhớ như ‘Bàn tay hạ nhiệt’, ‘Lá chắn 5N’ giúp các em hình thành thói quen ứng xử an toàn, có trách nhiệm. Chúng tôi mong muốn mỗi học sinh biết tự bảo vệ mình, đồng thời biết tôn trọng và bảo vệ người khác.” - bà Nga cho biết.

Hướng tới Ngày Pháp luật Việt Nam 9/11, buổi ngoại khóa tại Trường THCS Khương Đình cho thấy hiệu quả của việc đưa giáo dục pháp luật đến với học sinh bằng những câu chuyện đời thường và kỹ năng cụ thể.

Bởi giá trị của một bài học không chỉ nằm ở những điều học sinh ghi nhớ, mà còn ở cách các em ứng xử khi tình huống thực sự xảy ra. Biết dừng lại trước cơn nóng giận, nhận ra một cái bẫy trên mạng, từ chối hành vi nguy hiểm và tìm kiếm sự trợ giúp đúng lúc chính là những bước đầu tiên để hình thành năng lực tự bảo vệ.

Một môi trường học đường an toàn không chỉ được tạo nên bởi những hàng rào bảo vệ bên ngoài, mà còn từ bản lĩnh, hiểu biết pháp luật và khả năng tự bảo vệ được hình thành trong mỗi học sinh.