Rước “đá vía” - rước may mắn
Xã biên giới Sơn Thủy, tỉnh Thanh Hóa là nơi sinh sống tập trung của đồng bào Thái, nơi còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc, nơi có lễ hội Mường Xia là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.
Hằng năm, cứ vào những ngày đầu năm mới, người dân xã Sơn Thủy lại tổ chức lễ hội Mường Xia để cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, con người và vạn vật sinh sôi, nảy nở. Tại lễ hội, trước đây “hòn đá vía” sẽ được đào lên rửa sạch, lau chùi cẩn thận rồi làm các thủ tục để rước vào đền thờ tướng quân Tư Mã Hai Đào để tế lễ. Khi lễ hội kết thúc, hòn đá được đưa về vị trí cũ chôn xuống, chờ mùa lễ hội sau.
Lễ hội Mường Xia gắn một câu chuyện lịch sử về một vị tướng tên Tư Mã Hai Đào có công giúp nhà vua đánh đuổi giặc ngoại xâm, giữ yên bờ cõi biên cương.
Theo các cụ cao niên và một số tài liệu nghiên cứu, ông Tư Mã Hai Đào là người Mường Đào - Mường Khô xưa (thuộc xã Bá Thước ngày nay). Ông mồ côi cha mẹ từ nhỏ, ngày bé Hai Đào đã rất giỏi chơi cù, đánh đu và luyện kiếm. Lớn lên, ông có thân hình cao to, khỏe mạnh, tinh thông võ nghệ. Khi triều đình mở hội thi võ chọn người tài, ông tham gia và giành chiến thắng, được nhà vua gả cưới con gái.
Vào thế kỷ XVIII, vùng biên giới nước nhà bị giặc ngoại xâm rình rập, đánh chiếm liên miên. Tư Mã Hai Đào được vua cha cho cầm quân dẹp giặc. Hai Đào liền trở về triệu tập thêm binh Mường, rèn luyện vũ khí, xuất quân lên biên giới. Đoàn quân của Phò mã Hai Đào đi đến đâu dẹp tan quân giặc đến đó, giữ vững biên cương.
Sau khi dẹp xong quân giặc, trở về thấy vùng cao biên giới có phong cảnh sơn thủy, hữu tình, Tư Mã Hai Đào đã chọn Mường Xia để xây dựng thủ phủ sinh sống.
Từ đây, Mường Xia phát triển phồn thịnh, những người trước đây bỏ Mường đi lần lượt kéo nhau về. Sau này, khi vị tướng qua đời, người Mường Xia đã gửi “vía” vào một hòn đá, để cầu mong Tư Mã Hai Đào luôn bảo vệ dân làng.
Kể từ đó đến ngày nay, hòn đá thiêng (còn gọi là “hòn đá vía”) được coi như báu vật của cả bản, được đặt ngay phía trước đền Tư Mã Hai Đào ở bản Chung Sơn, xã Sơn Thủy.
Ông Hà Xuân Tân (bản Chung Sơn, xã Sơn Thủy) cho biết "hòn đá vía" được đồng bào dân tộc Thái gọi là hòn “Lặc Mắn”. Người Thái quan niệm rằng, vía con người do trời cai quản, nếu mất vía, thì con người và vạn vật sẽ ốm đau, bệnh tật. Vậy nên, người Mường Xia coi hòn đá vía như một báu vật.
“Mỗi khi Mường Xia có con em đi bộ đội, đi học hành… các gia đình đều tới lên đền thờ Tư Mã Hai Đào thắp hương xin ông phù hộ. Sau đó đến trước hòn đá xin vía để mọi việc được may mắn, bình an”, ông Tân chia sẻ.
Những năm gần đây, để yên vị hòn đá thiêng, địa phương đã tìm một hòn đá tương tự mang ra tới gần “hòn đá vía” tiến hành các thủ tục cần thiết để tế lễ.
“Với bà con chúng tôi, lễ hội Mường Xia và nghi lễ xin vía hòn đá thiêng là một nét văn hóa để cầu may mắn, mong cho một năm mưa thuận gió hòa, nhà nhà bình an. Chính vì thế, người dân luôn gìn giữ, coi đây là hồn cốt, báu vật của cả bản”, ông Tân cho hay.
Giữ gìn lễ hội truyền thống
Lễ hội Mường Xia là một trong những lễ hội truyền thống lâu đời của đồng bào dân tộc Thái ở Sơn Thuỷ, được người dân nơi đây trao truyền qua nhiều thế hệ. Dù đã có những thay đổi để phù hợp với thực tế cuộc sống hiện đại, nhưng lễ hội vẫn giữ được những giá trị cốt lõi về tín ngưỡng, văn hóa. Đây không chỉ là ngày hội tâm linh mà còn là dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng, kết nối người dân địa phương với du khách.
Lễ hội không chỉ của riêng người Thái ở Mường Xia, mà còn là nơi giao lưu, sinh hoạt văn hóa giữa các dân tộc anh em Thái, Kinh, Mường trên địa bàn huyện Quan Sơn (cũ) và các vùng lân cận như Mường Đào (Bá Thước), Mường Bén, Mường Xôi (tỉnh Hủa Phăn, Lào).
Với những nét độc đáo riêng có, năm 2022 lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là bước ngoặt quan trọng, không chỉ là niềm tự hào của người Thái, mà còn mở ra cơ hội quảng bá du lịch đến bạn bè trong và ngoài nước.
Song song với bảo tồn văn hóa, Lễ hội Mường Xia còn được gắn kết với phát triển du lịch cộng đồng. Những năm gần đây, nhiều hộ dân đã đầu tư làm homestay, phục vụ ẩm thực dân tộc, hướng dẫn du khách trải nghiệm văn hóa Thái như dệt thổ cẩm, giã bánh dày, uống rượu cần, múa sạp... Trải qua thời gian, dù có nhiều thay đổi, thế nhưng lễ hội vẫn giữ được những giá trị cốt lõi về tín ngưỡng, văn hóa.
