Chuyên gia góp ý hoàn thiện khung pháp lý ứng dụng AI trong giáo dục đại học

GD&TĐ - Chuyên gia đề xuất làm rõ đạo đức AI, cơ chế giám sát và phát triển năng lực số cho giảng viên trong giáo dục đại học.



Cùng với các văn bản được ban hành trước đây, Dự thảo Thông tư quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học của Bộ GD&ĐT đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc thiết lập hành lang pháp lý cho việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số vào hệ thống giáo dục đại học của đất nước.

Bên cạnh những đánh giá tích cực về dự thảo, TS Tôn Quang Cường - Chủ nhiệm khoa Công nghệ giáo dục, Trường ĐH Giáo dục, ĐHQG Hà Nội đồng thời đưa ra một số góp ý nhằm hoàn thiện dự thảo này.

Hướng dẫn chi tiết về đạo đức AI



Trong dự thảo có đề cập đến “nguyên tắc đạo đức” và “đạo đức công nghệ”. Tuy nhiên, việc chưa có hướng dẫn cụ thể về các nguyên tắc đạo đức AI trong giáo dục đại học (ví dụ: công bằng, không thiên vị, bảo vệ quyền riêng tư, trách nhiệm giải trình…) có thể gây khó khăn trong cách hiểu và thực thi cơ chế đánh giá tác động đạo đức của AI trong hoạt động tổng thể của cơ sở giáo dục đại học.

Đưa quan điểm nói trên, TS Tôn Quang Cường cho rằng, yêu cầu “minh bạch, đúng chuẩn mực học thuật” là một trong những thách thức lớn nhất khi tích hợp AI vào giáo dục.

Tuy nhiên, các chuẩn mực học thuật truyền thống có thể không hoàn toàn phù hợp với sự xuất hiện của AI. Do đó, cần có sự thảo luận và thống nhất rộng rãi để định nghĩa lại liêm chính học thuật trong bối cảnh mới. Ví dụ như việc sử dụng AI để khởi tạo ý tưởng, dùng AI để hỗ trợ dịch thuật (chuyển ngữ) có được coi là gian lận không? Việc chỉnh sửa văn bản (bao gồm cả tạo mới văn bản) do AI tạo ra đến mức độ nào là được chấp nhận?...

Dự thảo có đề cập đến vấn đề minh bạch về việc sử dụng AI (yêu cầu công bố sử dụng AI) là quan trọng. Nhưng TS Tôn Quang Cường góp ý cần làm rõ mức độ và hình thức công bố. Ví dụ, sinh viên cần công bố rõ ràng phần nào của bài làm được hỗ trợ bởi AI. Cũng tương tự, giảng viên cần minh bạch về việc sử dụng AI trong thiết kế bài giảng hay đánh giá.

Cùng với đó, dự thảo khuyến khích “ứng dụng công nghệ để phát hiện gian lận”. Tuy nhiên, các công cụ này vẫn còn nhiều hạn chế và có thể gây ra kết quả sai lệch (vì bản thân các công cụ này cũng sử dụng 2 yếu tố cơ bản của cơ chế vận hành AI: dữ liệu lớn và mô hình suy luận). Việc quá phụ thuộc vào công nghệ để phát hiện gian lận có thể dẫn đến những vấn đề về công bằng và quyền riêng tư.

Cụ thể hơn về trách nhiệm giải trình và giám sát của con người

TS Tôn Quang Cường đồng thời nhấn mạnh, trong nguyên tắc cơ bản khi sử dụng AI vai trò trung tâm của con người cần được nhấn mạnh như yếu tố tiên quyết.

Dự thảo nêu: Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo phải bảo đảm hỗ trợ, không thay thế vai trò của giảng viên; minh bạch, có thể giải trình; không làm sai lệch kết quả học tập; tuân thủ liêm chính học thuật và có cơ chế kiểm soát, giám sát.

Tuy nhiên, cơ chế “kiểm soát, giám sát” cần được cụ thể hóa hơn để có thể tiếp cận, chủ động thích ứng và có các biện pháp cần thiết, đặc biệt đối với các hệ thống AI rủi ro cao (bao gồm AI trong giáo dục).

Việc đặt ra các yêu cầu “giám sát của con người” một cách có ý nghĩa, cụ thể và khoa học sẽ đảm bảo con người có khả năng can thiệp và kiểm soát các quyết định của AI trong những trường hợp cần thiết.

Đối với các hệ thống AI được sử dụng trong các hoạt động quan trọng như đánh giá sinh viên, cần quy định rõ ràng về vai trò của giảng viên trong việc giám sát, kiểm tra và can thiệp vào các quyết định của AI. Điều này có thể bao gồm việc yêu cầu giảng viên xem xét lại các kết quả do AI tạo ra hoặc có quyền “ghi đè” (thậm chí trao quyền loại bỏ) lên các quyết định của AI khi cần thiết.

Phát triển năng lực số cho giảng viên

Một nội dung khác được TS Tôn Quang Cường nhấn mạnh là phát triển năng lực số cho giảng viên. Trong dự thảo có đề cập đến phát triển năng lực số và năng lực AI cho nhà giáo, nhưng cần nhấn mạnh hơn vào việc trang bị cho giảng viên kỹ năng sư phạm để tích hợp AI một cách hiệu quả trong hoạt động chức năng chứ không chỉ dừng lại ở kỹ năng sử dụng công nghệ.

Theo TS Tôn Quang Cường, bối cảnh chuyển đổi số trong giáo dục hiện nay, việc ứng dụng AI trong dạy học không chỉ thúc đẩy hiệu quả mà còn làm thay đổi cấu trúc sư phạm, thiết kế dạy học. Vai trò của giảng viên sẽ chuyển từ người truyền đạt kiến thức sang người hướng dẫn, cố vấn và thiết kế trải nghiệm học tập với những thay đổi lớn về tư duy và kỹ năng sư phạm.

Điều này bao gồm khả năng thiết kế lại bài giảng, bài tập, và phương pháp đánh giá để tận dụng sức mạnh của AI, phòng ngừa các rủi ro liên quan đến liêm chính học thuật. Đồng thời điều này cũng dẫn đến yêu cầu cần xây dựng Khung năng lực số đội ngũ của các cơ sở giáo dục đại học trong thời gian tới.

Hơn nữa, cần có cơ chế rõ ràng để thu thập phản hồi từ giảng viên, sinh viên và các bên liên quan về hiệu quả và thách thức của việc ứng dụng AI để có thể điều chỉnh, cập nhật chính sách kịp thời.



Cùng với các văn bản được ban hành trước đây, Dự thảo Thông tư quy định ứng dụng công nghệ trong giáo dục đại học của Bộ GD&ĐT đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc thiết lập hành lang pháp lý cho việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số vào hệ thống giáo dục đại học của đất nước.

Bên cạnh những đánh giá tích cực về dự thảo, TS Tôn Quang Cường - Chủ nhiệm khoa Công nghệ giáo dục, Trường ĐH Giáo dục, ĐHQG Hà Nội đồng thời đưa ra một số góp ý nhằm hoàn thiện dự thảo này.

Hướng dẫn chi tiết về đạo đức AI



Trong dự thảo có đề cập đến “nguyên tắc đạo đức” và “đạo đức công nghệ”. Tuy nhiên, việc chưa có hướng dẫn cụ thể về các nguyên tắc đạo đức AI trong giáo dục đại học (ví dụ: công bằng, không thiên vị, bảo vệ quyền riêng tư, trách nhiệm giải trình…) có thể gây khó khăn trong cách hiểu và thực thi cơ chế đánh giá tác động đạo đức của AI trong hoạt động tổng thể của cơ sở giáo dục đại học.

Đưa quan điểm nói trên, TS Tôn Quang Cường cho rằng, yêu cầu “minh bạch, đúng chuẩn mực học thuật” là một trong những thách thức lớn nhất khi tích hợp AI vào giáo dục.

Tuy nhiên, các chuẩn mực học thuật truyền thống có thể không hoàn toàn phù hợp với sự xuất hiện của AI. Do đó, cần có sự thảo luận và thống nhất rộng rãi để định nghĩa lại liêm chính học thuật trong bối cảnh mới. Ví dụ như việc sử dụng AI để khởi tạo ý tưởng, dùng AI để hỗ trợ dịch thuật (chuyển ngữ) có được coi là gian lận không? Việc chỉnh sửa văn bản (bao gồm cả tạo mới văn bản) do AI tạo ra đến mức độ nào là được chấp nhận?...

Dự thảo có đề cập đến vấn đề minh bạch về việc sử dụng AI (yêu cầu công bố sử dụng AI) là quan trọng. Nhưng TS Tôn Quang Cường góp ý cần làm rõ mức độ và hình thức công bố. Ví dụ, sinh viên cần công bố rõ ràng phần nào của bài làm được hỗ trợ bởi AI. Cũng tương tự, giảng viên cần minh bạch về việc sử dụng AI trong thiết kế bài giảng hay đánh giá.

Cùng với đó, dự thảo khuyến khích “ứng dụng công nghệ để phát hiện gian lận”. Tuy nhiên, các công cụ này vẫn còn nhiều hạn chế và có thể gây ra kết quả sai lệch (vì bản thân các công cụ này cũng sử dụng 2 yếu tố cơ bản của cơ chế vận hành AI: dữ liệu lớn và mô hình suy luận). Việc quá phụ thuộc vào công nghệ để phát hiện gian lận có thể dẫn đến những vấn đề về công bằng và quyền riêng tư.

Cụ thể hơn về trách nhiệm giải trình và giám sát của con người

TS Tôn Quang Cường đồng thời nhấn mạnh, trong nguyên tắc cơ bản khi sử dụng AI vai trò trung tâm của con người cần được nhấn mạnh như yếu tố tiên quyết.

Dự thảo nêu: Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo phải bảo đảm hỗ trợ, không thay thế vai trò của giảng viên; minh bạch, có thể giải trình; không làm sai lệch kết quả học tập; tuân thủ liêm chính học thuật và có cơ chế kiểm soát, giám sát.

Tuy nhiên, cơ chế “kiểm soát, giám sát” cần được cụ thể hóa hơn để có thể tiếp cận, chủ động thích ứng và có các biện pháp cần thiết, đặc biệt đối với các hệ thống AI rủi ro cao (bao gồm AI trong giáo dục).

Việc đặt ra các yêu cầu “giám sát của con người” một cách có ý nghĩa, cụ thể và khoa học sẽ đảm bảo con người có khả năng can thiệp và kiểm soát các quyết định của AI trong những trường hợp cần thiết.

Đối với các hệ thống AI được sử dụng trong các hoạt động quan trọng như đánh giá sinh viên, cần quy định rõ ràng về vai trò của giảng viên trong việc giám sát, kiểm tra và can thiệp vào các quyết định của AI. Điều này có thể bao gồm việc yêu cầu giảng viên xem xét lại các kết quả do AI tạo ra hoặc có quyền “ghi đè” (thậm chí trao quyền loại bỏ) lên các quyết định của AI khi cần thiết.

Phát triển năng lực số cho giảng viên

Một nội dung khác được TS Tôn Quang Cường nhấn mạnh là phát triển năng lực số cho giảng viên. Trong dự thảo có đề cập đến phát triển năng lực số và năng lực AI cho nhà giáo, nhưng cần nhấn mạnh hơn vào việc trang bị cho giảng viên kỹ năng sư phạm để tích hợp AI một cách hiệu quả trong hoạt động chức năng chứ không chỉ dừng lại ở kỹ năng sử dụng công nghệ.

Theo TS Tôn Quang Cường, bối cảnh chuyển đổi số trong giáo dục hiện nay, việc ứng dụng AI trong dạy học không chỉ thúc đẩy hiệu quả mà còn làm thay đổi cấu trúc sư phạm, thiết kế dạy học. Vai trò của giảng viên sẽ chuyển từ người truyền đạt kiến thức sang người hướng dẫn, cố vấn và thiết kế trải nghiệm học tập với những thay đổi lớn về tư duy và kỹ năng sư phạm.

Điều này bao gồm khả năng thiết kế lại bài giảng, bài tập, và phương pháp đánh giá để tận dụng sức mạnh của AI, phòng ngừa các rủi ro liên quan đến liêm chính học thuật. Đồng thời điều này cũng dẫn đến yêu cầu cần xây dựng Khung năng lực số đội ngũ của các cơ sở giáo dục đại học trong thời gian tới.

Hơn nữa, cần có cơ chế rõ ràng để thu thập phản hồi từ giảng viên, sinh viên và các bên liên quan về hiệu quả và thách thức của việc ứng dụng AI để có thể điều chỉnh, cập nhật chính sách kịp thời.