Năng lực thực tế gắn với nhiệm vụ giảng dạy
Chia sẻ những điểm mới quan trọng của dự thảo Thông tư, ông Vũ Minh Đức – Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD&ĐT) cho biết: quan điểm tiếp cận khi xây dựng tiêu chuẩn người dạy nghề là không áp dụng “cứng” chuẩn nghề nghiệp của nhà giáo cơ hữu đối với người dạy nghề.
Thực tế cho thấy, việc yêu cầu người dạy nghề phải đáp ứng các yêu cầu về văn bằng, chứng chỉ như nhà giáo cơ hữu có thể hạn chế khả năng huy động đội ngũ có tay nghề cao như chuyên gia kỹ thuật, nghệ nhân, người lao động lành nghề tại doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia giảng dạy, hướng dẫn thực hành. Đây là lực lượng có kinh nghiệm thực tiễn phong phú, năng lực thực hành vững vàng, đáp ứng tốt yêu cầu đào tạo nghề nhưng không phải lúc nào cũng đáp ứng đầy đủ các tiêu chí hành chính theo cách tiếp cận truyền thống.
Dự thảo Thông tư được xây dựng theo hướng chuyển từ quản lý chủ yếu dựa trên văn bằng, chứng chỉ sang quản lý dựa trên năng lực thực tế gắn với nhiệm vụ giảng dạy cụ thể. Đồng thời, vẫn bảo đảm nguyên tắc: giảng dạy nội dung nào (lý thuyết, thực hành hay tích hợp), ở trình độ nào (cao đẳng, trung cấp hay sơ cấp, trung học nghề) thì phải đáp ứng tiêu chuẩn tương ứng, nhưng được thiết kế theo hướng mở, linh hoạt, phù hợp với đặc thù giáo dục nghề nghiệp gắn đào tạo với doanh nghiệp.
Cụ thể, người dạy nghề giảng dạy lý thuyết phải đáp ứng yêu cầu về trình độ đào tạo theo quy định và có năng lực sư phạm phù hợp, nhằm bảo đảm chất lượng đào tạo, tính hệ thống và chuẩn mực khoa học của chương trình đào tạo.
Ông Vũ Minh Đức nhấn mạnh, người dạy nghề giảng dạy, hướng dẫn thực hành phải có năng lực thực hành nghề tương ứng với trình độ đào tạo, đồng thời có năng lực sư phạm để tổ chức, hướng dẫn và đánh giá quá trình thực hành của người học. Năng lực có thể được xác nhận thông qua văn bằng, chứng chỉ theo quy định hoặc thông qua đánh giá của Hội đồng đánh giá năng lực do cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp thành lập.
Đối với người dạy nghề giảng dạy tích hợp lý thuyết và thực hành phải đáp ứng đồng thời tiêu chuẩn về trình độ đào tạo, tiêu chuẩn về năng lực thực hành nghề và tiêu chuẩn về năng lực sư phạm tương ứng với hoạt động giảng dạy tích hợp, nhằm bảo đảm chất lượng toàn diện của quá trình đào tạo.
“Trên cơ sở phân loại nêu trên, hệ thống tiêu chuẩn người dạy nghề được thiết kế gồm ba nhóm cốt lõi: phẩm chất đạo đức nghề nghiệp; trình độ đào tạo hoặc năng lực thực hành nghề; năng lực sư phạm. Hệ thống tiêu chuẩn này đảm bảo tương quan với cấu trúc chuẩn nghề nghiệp đối với nhà giáo cơ hữu nhưng được điều chỉnh theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc thù của giáo dục nghề nghiệp”, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục cho hay.
Lựa chọn, sử dụng đội ngũ hiệu quả
ThS Nguyễn Thị Ngọc Bích – Phó Trưởng ban Kiểm định - Đảm bảo chất lượng, Trưởng khoa Y Dược - Thẩm mỹ Trường CĐ Viễn Đông khẳng định sự phù hợp và cần thiết của việc chuyển từ quản lý dựa trên văn bằng, chứng chỉ sang đánh giá năng lực thực tế của người dạy nghề.
Giáo dục nghề nghiệp có đặc thù đào tạo kỹ năng thực hành, vì vậy năng lực tay nghề, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng truyền đạt của người dạy có ý nghĩa quyết định. Nếu chỉ dựa vào bằng cấp có thể bỏ sót nhiều chuyên gia giỏi nghề; ngược lại, không phải ai có bằng cấp cao cũng đáp ứng tốt yêu cầu giảng dạy thực hành. Do đó, việc chuyển sang đánh giá năng lực thực tế sẽ giúp lựa chọn và sử dụng đội ngũ hiệu quả hơn.
Về tác động của cách tiếp cận này, ThS Nguyễn Thị Ngọc Bích cho rằng sẽ nâng cao rõ rệt chất lượng đào tạo. Người học được tiếp cận kiến thức, kỹ năng sát với thực tiễn công việc, từ đó nâng cao khả năng làm việc ngay sau tốt nghiệp. Đồng thời, doanh nghiệp cũng hưởng lợi khi nguồn nhân lực được đào tạo đúng nhu cầu, giảm thời gian và chi phí đào tạo lại. Tuy nhiên, để bảo đảm tính chuẩn hóa, vẫn cần duy trì một tỷ lệ nhất định giảng viên có đầy đủ bằng cấp và nghiệp vụ sư phạm nhằm giữ vững nền tảng học thuật, tính hệ thống của chương trình.
Nghiên cứu dự thảo Thông tư, ông Phạm Quang Vinh – Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Cơ khí I Hà Nội nhấn mạnh điểm mới: ngoài quy định về chuẩn trình độ của người dạy nghề dựa trên văn bằng, chứng chỉ như trước đây, dự thảo còn bổ sung hướng dẫn về tiêu chuẩn năng lực đối với những người chưa có hoặc không có văn bằng, chứng chỉ theo quy định. Đồng thời, dự thảo quy định cụ thể quy trình đánh giá năng lực, trao quyền cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong tổ chức đánh giá và sử dụng kết quả đánh giá.
Theo ông Phạm Quang Vinh, quy định này phù hợp thực tiễn, tạo hành lang pháp lý để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp thu hút đội ngũ chuyên gia, nghệ nhân, kỹ thuật viên lành nghề từ doanh nghiệp và xã hội tham gia đào tạo. Nếu được khai thác hiệu quả, đặc biệt trong vai trò trực tiếp giảng dạy, lực lượng này sẽ tạo chuyển biến nhanh và tích cực đối với chất lượng, hiệu quả đào tạo nghề.
Bảo đảm chất lượng, khách quan, minh bạch trong đánh giá
Cùng nhiều tác động tích cực, ông Phạm Quang Vinh cũng chỉ ra thách thức khi yêu cầu đánh giá năng lực của chuyên gia, nghệ nhân, kỹ thuật viên lành nghề cần đảm bảo tính chính xác, khách quan và minh bạch. Việc giao nhiệm vụ này cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp là phù hợp, nhưng cần cân nhắc cơ chế ngăn ngừa lợi dụng chính sách để công nhận năng lực một cách tùy tiện.
Hiệu trưởng Trường Trung cấp nghề Cơ khí I Hà Nội cho rằng, trong bối cảnh hiện nay khi còn thiếu vắng nhiều hội nghề nghiệp và nghiệp đoàn ở Việt Nam, không nên mặc định công nhận kết quả đánh giá năng lực do một cơ sở giáo dục nghề nghiệp thực hiện cho người dạy nghề ở cơ sở khác. Việc công nhận hay không nên phụ thuộc vào chính sách riêng của từng cơ sở, đồng thời khuyến khích người dạy chứng minh năng lực của mình; nếu người dạy đã được một cơ sở uy tín công nhận, khả năng cao sẽ được các cơ sở khác công nhận.
Về lâu dài, khi các hiệp hội nghề nghiệp và nghiệp đoàn phát triển mạnh, việc công nhận chuyên gia, nghệ nhân và kỹ thuật viên lành nghề nên thuộc về các hiệp hội này để đảm bảo tính khách quan, minh bạch. Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chỉ cần tập trung hỗ trợ và bồi dưỡng năng lực nghiệp vụ sư phạm cho các chuyên gia, nghệ nhân, kỹ thuật viên lành nghề nhằm bảo đảm yêu cầu chuyên môn của người dạy.
“Tóm lại, theo quan điểm cá nhân, dự thảo Thông tư là bước tiến quan trọng về chính sách, sát thực tiễn, tận dụng nguồn lực xã hội tham gia dạy nghề và trao quyền tự chủ nhiều hơn cho các cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Điều cần lưu ý là quy định pháp lý bảo đảm tính khách quan, minh bạch và chất lượng đánh giá năng lực của những người dạy nghề chưa có hoặc không có văn bằng, chứng chỉ theo quy định cũ”, ông Phạm Quang Vinh cho hay.
Để việc đánh giá năng lực thực tế bảo đảm khách quan và hiệu quả, ThS Nguyễn Thị Ngọc Bích đề xuất các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng, minh bạch, gắn với chuẩn kỹ năng nghề và yêu cầu doanh nghiệp; thực hiện đánh giá đa chiều với sự tham gia của nhà trường, doanh nghiệp và người học; đồng thời tăng cường liên kết doanh nghiệp để cập nhật thực tiễn. Bên cạnh đó, cần tổ chức đánh giá tay nghề định kỳ, bồi dưỡng đội ngũ và ứng dụng công nghệ trong quản lý, minh chứng năng lực để đảm bảo tính khách quan, liên tục.
Để việc đánh giá năng lực thực tế bảo đảm khách quan và hiệu quả, theo ThS Nguyễn Thị Ngọc Bích, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cụ thể:
Trước hết, nhà trường cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng, minh bạch, gắn với chuẩn kỹ năng nghề quốc gia và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp. Đặc biệt, mỗi ngành, nghề cần có bộ tiêu chí đặc thù riêng, phản ánh đúng yêu cầu về kỹ năng, công nghệ và môi trường làm việc của từng lĩnh vực.
Thứ hai, cần thiết lập và chuẩn hóa mối quan hệ hợp tác với doanh nghiệp thông qua các văn bản ký kết chính thức. Việc lựa chọn doanh nghiệp đối tác cũng cần có tiêu chí cụ thể (về quy mô, công nghệ, môi trường làm việc, khả năng đào tạo…), nhằm bảo đảm phù hợp với mục tiêu đào tạo. Đồng thời, nhà trường cần phối hợp với doanh nghiệp trong việc cập nhật, bồi dưỡng định kỳ cả về kỹ năng nghề và năng lực sư phạm cho đội ngũ, đáp ứng yêu cầu giảng dạy trong bối cảnh thực tiễn luôn thay đổi.
Thứ ba, tăng cường gắn kết thực chất với doanh nghiệp thông qua việc mời chuyên gia, kỹ thuật viên lành nghề tham gia giảng dạy, đánh giá tay nghề; đồng thời tổ chức cho giảng viên đi thực tế, thực tập định kỳ tại doanh nghiệp để cập nhật công nghệ, quy trình sản xuất và dịch vụ mới.
Thứ tư, cần tổ chức đánh giá và tái đánh giá năng lực định kỳ (ví dụ 1–2 năm/lần), gắn với kế hoạch bồi dưỡng bắt buộc. Đối với những giảng viên chưa đạt chuẩn, cần có lộ trình nâng cao năng lực cụ thể, bảo đảm cải thiện thực chất, không mang tính hình thức.
Cuối cùng, cần ứng dụng công nghệ trong quản lý và đánh giá, như xây dựng hồ sơ năng lực điện tử, lưu trữ minh chứng (video, sản phẩm thực hành…), triển khai hệ thống đánh giá trực tuyến… Qua đó giúp quá trình đánh giá minh bạch, có thể theo dõi liên tục và hạn chế tối đa yếu tố chủ quan.
Dự thảo Thông tư hiện được đăng tải trên Cổng thông tin điện tử của Bộ GD&ĐT để lấy ý kiến nhân dân theo quy định. Bộ GD&ĐT sẽ tổng hợp, tiếp thu các ý kiến góp ý để hoàn thiện và ban hành Thông tư quy định tiêu chuẩn người dạy nghề, bảo đảm tính khả thi trong triển khai thực hiện, qua đó góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường gắn kết giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp với doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao từ thực tiễn sản xuất tham gia giảng dạy. - Ông Vũ Minh Đức - Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục (Bộ GD&ĐT)
